Moim rodzicom

Wprowadzenie

Słowa wędrownego nauczyciela z Galilei nie musiały zapoczątkować nowej religii. W ciągu pierwszych stu, a może dwustu lat istnienia chrześcijaństwa jego sukces nie był przesądzony. Kształt Kościoła, formy religijności, wiara różniły się w kolejnych pokoleniach i nie było wcale oczywiste, jaką formę ostatecznie przybiorą. Kiedy patrzymy na te wszystkie zmiany, nie sposób nie zapytać: dlaczego?

Dla historyka żadne pytania nie są ciekawsze niż te, które zaczynają się od tego słowa. Dlaczego chrześcijaństwu udało się wyjść poza wiejską Palestynę? Dlaczego w II wieku na czele większości wspólnot stanęli sprawujący jednoosobową władzę biskupi? Dlaczego w IV wieku pojawiło się życie mnisze i rozwinął kult świętych? Dlaczego istotne stały się pielgrzymki i kult relikwii? Dlaczego do dziś w kościołach wybrzmiewa chóralnie takie, a nie inne wyznanie wiary? To tylko kilka spośród pytań, o których myślałem, pisząc tę książkę. A napisałem ją przede wszystkim dlatego, że choć wczesnym chrześcijaństwem zajmuję się już trzydzieści lat, jego historia wciąż wydaje mi się bardzo ciekawa.

Historia ta jest też ważna. Bo żyjemy w świecie, który w dużej mierze został przez nią ukształtowany. Prawda, o wielu wydarzeniach, ideach czy odkryciach łatwo mówi się dziś, że zmieniły świat. Z szybkiego przeglądu książek wydanych w ostatnich latach dowiedziałem się, że wyprawą, która zmieniła świat, była podróż Charlesa Darwina, damą – Margaret Thatcher, piosenką – Respect Arethy Franklin, rybą – dorsz, ideą – FedEx, a książką – nieco zaskakująco – dzieło Davida Icke’a przekonujące, że światem rządzą jaszczuroludzie. Ale, nie ujmując niczego Darwinowi, chrześcijaństwo ukształtowało naszą cywilizację o wiele szerzej i głębiej, dlatego jest kluczem do jej zrozumienia.

Europejska literatura i sztuka ostatnich kilkunastu wieków byłyby w ogromnej mierze nieczytelne, gdybyśmy nie znali idei, wierzeń i praktyk chrześcijańskich. Pomyślmy na przykład o gandawskim obrazie Adoracja Mistycznego Baranka Huberta i Jana van Eycków: pośrodku zielonej łąki, na przykrytym białym obrusem kamiennym bloku, stoi owca, z której piersi tryska krew gromadząca się w złotym kielichu. Owcę otaczają klęczące postacie w dziwnych kapeluszach i uskrzydleni blondyni w zwiewnych szatach. Jeden z nich trzyma dwie połączone pod kątem prostym belki, drugi – niewielką kolumnę. Nad łąką unosi się gołąb w promienistym kręgu. Państwo zapewne łatwo zdołają zidentyfikować większość elementów tej sceny, być może nawet wszystkie. Proszę jednak spojrzeć na obraz van Eycków oczami turysty wychowanego poza kontekstem kultury chrześcijańskiej. Niewiele z niego zrozumie.

Wpływ chrześcijaństwa nie ograniczał się do kultury. Od średniowiecza do XX wieku wszystkie koncepcje gospodarcze i społeczne nawiązywały, choć w bardzo różny sposób, do zasad tej religii. Odgrywała ona fundamentalną rolę w kształtowaniu struktur społecznych. Wpływała na historię polityczną: wywoływała, ale i gasiła konflikty, pomagała zawiązać, ale i zrywała sojusze. Tłumiła, ale i inspirowała życie intelektualne. Nie sposób odpowiedzieć na pytanie, czy bez chrześcijaństwa świat byłby lepszy, czy gorszy; z pewnością byłby inny.

Odpowiedź na pytanie o siłę, z jaką chrześcijańska historia oddziałuje na nas dzisiaj, jest mniej oczywista. Kiedy nasz turysta, obejrzawszy Adorację Mistycznego Baranka, wyjdzie na ulice Gandawy, wstąpi do sklepu lub zamówi obiad w restauracji, być może wciąż będą mu towarzyszyć zdziwienie i poczucie inności, ale nie jest wcale łatwo określić, w jakim stopniu będą one związane z chrześcijańską przeszłością Europy. Przy wielu elementach otaczającej nas dzisiaj rzeczywistości i naszego sposobu myślenia trudno jednak wątpić, skąd pochodzą. Na przykład nasze postrzeganie czasu jako zmierzającego ku jakiemuś końcowi (zazwyczaj dramatycznemu), nasze pojęcie osoby i godności ludzkiej, nasz rytm roku i tygodnia, układ urbanistyczny naszych miast, a nawet materialny kształt czytanych przez nas książek (przewracanie kartek było kiedyś nowinką!) – wszystko to wyglądałoby inaczej, gdyby nie piętno odciśnięte przez chrześcijaństwo. W naszym codziennym języku i codziennej symbolice jego wpływ jest jeszcze wyraźniejszy. Zwroty takie jak „mam z tym krzyż Pański” czy „hiobowe wieści” brzmią dziś może już nieco archaicznie, ale przecież są wciąż dobrze zrozumiałe. „O rany!”, „o Matko!”, „o Jezu!” są natomiast wciąż używane na co dzień, w oderwaniu od pierwotnego kontekstu religijnego. Jest dla nas również oczywiste, że apteka jest oznaczona krzyżem, a gołębica z gałązką w dziobie to symbol pokoju.

Historia chrześcijaństwa jest więc ważna dla zrozumienia świata, w którym żyli nasi przodkowie i w którym żyjemy my sami. O historii tej można jednak pisać w różny sposób: skupiając się na wielkich wydarzeniach z dziejów Kościoła, na kształtowaniu doktryny, na chrystianizacji lub dechrystianizacji, na instytucjach. O tym wszystkim będę przy różnych okazjach wspominał, ale najwięcej będę mówił o ludziach. Ta książka jest bardziej o chrześcijanach niż o chrześcijaństwie: o tym, skąd się brali, kim byli, w co wierzyli, jak myśleli, co było dla nich ważne w religii, w jaki sposób wyrażali swoją pobożność, czym był dla nich Kościół. Nie ma ona oceniać tych ludzi i ich wiary; chciałbym, żeby pomogła ich zrozumieć. Zrozumieć na przykład, jak wiara w jednego Boga wpłynęła na ich relacje z tymi, którzy jej nie podzielali. Dlaczego w społeczeństwie, w którym surowo przestrzegano nienaruszalności miejsc pochówku, zaczęto otwierać groby i wyciągać z nich kości, wierząc, że kryje się w nich szczególna moc? Jak bardzo chrześcijanie bali się prześladowań i w jaki sposób kształtowały one ich religijność? Jak narodził się kler i jak jego członkowie stali się odrębną grupą społeczną?

Mam nadzieję, że ta opowieść będzie ciekawa i w jakiś sposób, także dla ludzi znających wiele jej elementów, nowa. Bo nasza wizja historii chrześcijaństwa się zmienia. Mówię tu nie tylko o sposobie patrzenia na nią inspirowanym chęcią obrony lub zaatakowania tej religii, któregoś z jej nurtów bądź instytucji. Myślę bardziej o tym, że nasza wiedza o wczesnych wiekach chrześcijaństwa wciąż się rozwija i że rozumiemy je coraz lepiej – dzięki nowym metodom badań, nowym źródłom i pytaniom, jakie im zadajemy.

Nowe źródła nie są częste, ale wciąż się pojawiają: nadal zdarza się znaleźć w starym kodeksie zapomniany tekst autora z IV lub V wieku (w ciągu ostatniego półwiecza odkryto na przykład kilkadziesiąt nieznanych kazań i listów św. Augustyna). Przede wszystkim jednak nowych informacji dostarczają papirusy i inskrypcje. Czasem dzięki nim poznajemy nowy starożytny traktat teologiczny lub żywot świętego, ale o wiele częściej natrafiamy na świadectwa religijności zwykłych ludzi: kontrakt kupna zaczynający się wezwaniem Trójcy albo zostawiony na ścianie groty w Efezie napis proszący o wstawiennictwo św. Tekli. Często znajdujemy też dokumenty (jak choćby listę płac lokalnego kleru czy umowę dzierżawy winnicy klasztornej), które pomagają nam lepiej zrozumieć funkcjonowanie instytucji kościelnych.

Nowe metody badań mogą być związane z sięgnięciem do warsztatu nauk społecznych lub z rewolucją technologiczną. Na przykład w 2024 roku wystartował projekt badawczy prowadzony przez zespoły z Oksfordu i Berlina, które badają skład tuszu używanego w późnoantycznych i wczesnośredniowiecznych „metkach” doczepianych do relikwii. Ustalenie jego pochodzenia pozwoli zrozumieć sieć powiązań kościelnych w Europie poprzez prześledzenie obiegu relikwii.

Ale postęp w wiedzy może wynikać też z użycia starych metod, jeśli postawimy nowe pytania albo zestawimy ze sobą nieczytane dotąd razem teksty. Dobrym przykładem są badania nad początkiem kultu świętych. Będę o nich pisał w rozdziale ósmym, ale wspominam je już teraz, bo są mi szczególnie bliskie i mam nadzieję, że moje własne ustalenia zmieniły tu stan wiedzy. Nowe pytania wynikają po części z tego, że inne rzeczy interesują nas dzisiaj niż kilka pokoleń temu. Dla przykładu: nowe są badania nad religijnością świeckich. Nowe jest zainteresowanie liturgią, w którym nie chodzi o ustalenie historii poszczególnych rytuałów, ale o zrozumienie, jakie były ich funkcje społeczne: w jakim stopniu łączyły lub dzieliły ludzi, jak bardzo angażowały całą wspólnotę. Nowe w dużej mierze są badania nad miejscem, jakie w rozwijającym się chrześcijaństwie zajmowały kobiety. Studia te wykraczają poza próby odpowiedzi na znane pytanie, czy kobiety mogły sprawować eucharystię. Przynajmniej równie interesujące jest to, czy modliły się inaczej niż mężczyźni. Jaką rolę odegrały w ruchu pielgrzymkowym? Czym zajmowały się w klasztorach? Czy istniała specyficzna religijność kobieca? Pytań jest, rzecz jasna, o wiele więcej. Na tyle dużo, że prób odpowiedzi nie zmieściłem w jednym tomie. W posłowiu znajdą Państwo zapowiedź tematów tomu drugiego.

Tak jak napisałem na początku, mi samemu te wszystkie pytania wydają się bardzo ciekawe i chciałem, żeby ta książka zaciekawiła również Państwa. Proszę sprawdzić, czy mi się udało.

Rozdział 1

Cesarstwo

Jadąc metrem na londyńskie lotnisko Heathrow i myśląc nad tym rozdziałem, zadałem sobie pytanie, czy rzeczywistość wokół mnie wyglądałaby w jakikolwiek sposób inaczej, gdyby nie istniało imperium rzymskie.

Otóż wyglądałaby. Nie wsiadłbym na stacji St Pancras, nie wysiadł na Heathrow Terminal 5, nie mijał po drodze Piccadily Circus, Green Park, Hyde Park, Boston Manor, Earl’s Court ani Baron’s Court, bo wszystkie te nazwy czerpią z łaciny. Wysiadłszy z metra (które nie nazywałoby się metrem), nie zobaczyłbym napisów „Exit”, „Entrance”, „Arrivals” i „Departures”. I oczywiście nic nie byłoby napisane alfabetem, który Rzymianie roznieśli po świecie, a który nie bez powodu nazywamy łacińskim. Cena biletu nie byłaby wyrażona w funtach, bo „funt” albo pound to zniekształcona nazwa rzymskiej jednostki wagi, która z czasem stała się również jednostką monetarną (nieco dziwny symbol tej jednostki nawiązuje do jej oryginalnej nazwy: £ to stylizowana litera L, oznaczająca libra pondo, czyli wagę jednej libry). Tyle przyszło mi do głowy między dwiema stacjami (które skądinąd nie nazywałyby się stacjami, bo stationes to centra obsługi podróżnych położone przy rzymskich drogach). A wszystkie te myśli naszły mnie w kraju posługującym się przecież językiem, który nie pochodzi wprost od łaciny – inaczej niż stanowiące jej prostą kontynuację włoski, hiszpański, francuski, portugalski czy rumuński, którymi mówi około 900 milionów mieszkańców naszej planety.

Piszę o tym, żeby pokazać, że ślady imperium rzymskiego, państwa, które w swojej zachodniej części przestało istnieć przed ponad piętnastoma wiekami, są wciąż widoczne niemal na każdym kroku. Pierwszy rozdział tej książki opowiada właśnie o historii tego państwa, bardziej jednak o jego drogach, zbożu, statkach, szkołach, bogach i językach właśnie niż o wodzach i bitwach. Piszę o tym wszystkim, co trzeba wiedzieć, by zrozumieć kontekst, w którym wyrastało chrześcijaństwo.

Ta nowa religia narodziła się w niewielkiej prowincji państwa rzymskiego. Kiedy na świat przyszedł Jezus z Nazaretu, państwo to istniało już od 750 lat i właśnie skończyło liczący 500 lat okres ustroju republikańskiego. W tym okresie było rządzone przez wybieranych corocznie konsulów, prawa uchwalały zgromadzenia obywateli, a ogólną pieczę nad kierunkiem polityki sprawował złożony z byłych urzędników senat. System republikański zaczął się kruszyć jednak pod koniec II wieku p.n.e., a ostatnie sto lat republiki upłynęło na pasmie konfliktów wewnętrznych. Armie rzymskie, w coraz większym stopniu związane z ich wodzami, nie zaś z republiką, wielokrotnie stawały przeciwko sobie. W wojnach i falach represji ginęli reprezentanci elit, żołnierze, a nawet całe miasta.

Ostatnia z tych wojen zakończyła się w 30 roku p.n.e. Spośród konkurentów do władzy na placu boju pozostał Cezar Oktawian, adoptowany syn Gajusza Juliusza Cezara, który kilkanaście lat wcześniej próbował wprowadzić w Rzymie władzę królewską, ale zginął pod ciosami spiskowców przywiązanych do tradycji arystokratycznej republiki. Cezar Oktawian osiągnął to, do czego zmierzał jego adopcyjny ojciec, ale zrobił to w inny niż on sposób. Nie chcąc antagonizować wciąż silnej arystokracji, skrył jedynowładztwo za fasadą republiki. Nie zlikwidowano dawnych urzędów – rzymski rok nadal zaczynał się od objęcia władzy przez dwóch konsulów, a oficjalna nazwa państwa brzmiała Senatus Populusque Romanus (SPQR): Senat i Lud Rzymski. Władza Cezara Oktawiana była de facto monarchią opartą na kontroli armii, ale jej, dzisiaj powiedzielibyśmy, konstytucyjne podstawy były bardzo mgliste. Nowy władca nie przyjął tytułu królewskiego, który w Rzymie nadal wywoływał reakcję alergiczną. Zadowolił się nadanym mu przez senat tytułem Augustus, nieprzetłumaczalnym na polski i formalnie niezwiązanym z żadnymi kompetencjami, lecz sugerującym sankcję religijną jego władzy. O kolejnych władcach rzymskich będzie mówiło się jako o augustach, princepsach (pierwszych), imperatorach (dzierżących imperium, czyli władzę wojskową) lub cezarach, na Wschodzie zaś jako o basileusach, czyli królach. Wszystkie te określenia składały się na rozbudowaną tytulaturę, choć żadne z nich nie stanowiło formalnego źródła władzy. Z tej płynnej terminologii wynika właśnie to, że w niektórych językach europejskich nazywa się władców Rzymu słowem pochodzącym od imienia Cezar (polski „cesarz”, niemiecki Kaiser), w innych zaś od słowa „imperator” (angielski emperor, francuski empereur).

W chwili narodzin Jezusa przed cesarstwem była jeszcze długa historia. Przez blisko pięć wieków będzie ono panować niepodzielnie nad krainami położonymi wokół Morza Śródziemnego. W 476 roku władza rzymska na Zachodzie upadnie. Na Wschodzie, stopniowo kurcząc swój zasięg terytorialny, utrzyma się jednak przez kolejne tysiąc lat. Choć będę niekiedy wspominał o okresach wcześniejszym i późniejszym, dla tej książki kluczowe będzie sześć pierwszych wieków naszej ery zaczynających się wraz z panowaniem Augusta.

Stabilność

Panowanie cesarzy ograniczyło rolę starej elity republikańskiej, ale przyniosło państwu upragniony pokój, zarówno wewnętrzy, jak i zewnętrzny. Kiedy Jezus nauczał w Galilei, proces budowania imperium był już bowiem niemal zakończony. Ogromna ekspansja, która sprawiła, że miasto-państwo nad Tybrem stało się stolicą państwa rozciągającego się od Mezopotamii po Półwysep Iberyjski, była głównie dziełem republiki. Ostatnie duże państwo położone przy wybrzeżach Morza Śródziemnego, Egipt, zostało zajęte w 30 roku n.e., w tej samej wojnie, która położyła kres republice. W późniejszej epoce panowanie rzymskie rozszerzy się już tylko na południową część Brytanii oraz, czasowo, na Dację (dzisiejszą Rumunię), część Mezopotamii i kilka mniejszych regionów. Poza Italią w szczytowym okresie swojego rozwoju w Europie cesarstwo obejmowało całość dzisiejszej Portugalii, Hiszpanii, Francji, Anglii, Belgii i Luksemburga, zachodnią i południową część Niemiec, Szwajcarię, Słowenię, Chorwację, Bośnię, Serbię, dużą część Austrii i Węgier, Albanię, Czarnogórę, Kosowo, Macedonię Północną, Grecję, Bułgarię, Rumunię, Cypr i Maltę. W Azji rozciągało się na terenach Turcji, Syrii, Izraela i Palestyny, Jordanii oraz Iraku. W jego bliskiej orbicie pozostawały Armenia i Gruzja, a także południowe wybrzeża Ukrainy. W Afryce w jego skład wchodziły ziemie należące teraz do Egiptu, Libii, Tunezji, Algierii i częściowo Maroka. Z powierzchnią pięciu milionów kilometrów kwadratowych cesarstwo dorównywało wielkością krótkotrwałemu imperium Aleksandra Macedońskiego.

Bunty zdarzały się, ale były stosunkowo nieliczne i najczęściej wybuchały w okresie bezpośrednio po podboju. Wyjątkiem jest Judea, opanowana przez Rzym w 63 roku p.n.e., w której doszło do dwóch powstań, w latach 66–70 i ponownie w latach 133–135, a więc wiele dekad po podporządkowaniu Rzymowi. Złożyło się na to kilka czynników, z których najważniejszą rolę odgrywały mesjanistyczne oczekiwania Żydów oraz ich wynikłe ze zwycięskiego powstania machabejskiego (II wiek p.n.e.) przekonanie, że gdy Bóg jest po ich stronie, są w stanie wygrać z każdym. Do tego doszedł brak zrozumienia Rzymian, jak należy postępować z wyznawcami religii monoteistycznej. Efektem klęski pierwszego z powstań, poza śmiercią i niewolą tysięcy ludzi, było zburzenie Świątyni Jerozolimskiej i koniec sprawowanego w niej kultu – wydarzenie o doniosłym znaczeniu nie tylko dla judaizmu, ale i dla wyłaniającego się z niego chrześcijaństwa.

Bunty wybuchły także na początku rzymskiego panowania w Germanii i Brytanii, na mniejszą skalę też w innych prowincjach, poza tym jednak imperium było stabilne i spokojne. Armia stacjonowała jedynie w prowincjach nadgranicznych i była stosunkowo nieliczna. W okresie wczesnego cesarstwa liczyła mniej więcej ćwierć miliona żołnierzy: jeśli przeliczyć to na liczbę mieszkańców, można powiedzieć, że żołnierzy w cesarstwie było tylu co we współczesnych krajach europejskich, wyraźnie mniej niż w Rzymie republikańskim.

Wewnątrz kraju większe siły wojskowe były niepotrzebne, ponieważ panowanie Rzymu akceptowano dosyć powszechnie. Działo się tak z kilku powodów. Po pierwsze, inaczej niż w okresie republiki, która bezwzględnie łupiła kraje podbite, i to raczej w interesie jednostek niż państwa, cesarstwo miało rozsądny system obciążeń publicznych, przynajmniej co do zasady. Mało ludzi jest szczęśliwych w momencie płacenia podatków, ale pod władzą Rzymu nie były one przytłaczające. Po drugie, cesarstwo w małym stopniu wtrącało się w sprawy lokalne. Choć nadzorowane przez namiestników, miasta i podległe im terytoria zasadniczo rządziły się same. Po trzecie, cesarstwo dosyć szczodrze szafowało obywatelstwem rzymskim, dzięki któremu mieszkańcy większości krajów podbitych już po pokoleniu czy dwóch mogli poczuć, że żyją w swoim państwie. W starożytności nie było to oczywiste. Ateny, które w V wieku p.n.e. budowały swoje imperium na Morzu Egejskim, zaczynając tak jak Rzym od obszaru miasta-państwa, zazdrośnie broniły dostępu do obywatelstwa i było to jedną z najważniejszych przyczyn klęski ich przedsięwzięcia. W imperium rzymskim tymczasem obywatelstwo dostawali członkowie miejskich elit, żołnierze, którzy odbyli służbę w tak zwanych jednostkach pomocniczych, a nawet wyzwoleńcy obywateli rzymskich. W konsekwencji grupa, która utożsamiała się z cesarstwem, rosła szybko. Ostatecznie w 212 roku obywatelstwo przyznano wszystkim wolnym mieszkańcom imperium. Po czwarte, elity z podbitych krajów łatwo mogły nie tylko uzyskać obywatelstwo, ale też wejść w skład stanu senatorskiego i brać udział w rządzeniu państwem jako całością. Po piąte, podkreślmy to raz jeszcze, imperium oznaczało bezpieczeństwo. Rzymski podbój w wielu miejscach był krwawy i brutalny, ale przez pierwsze dwa i pół wieku cesarstwa jego panowanie trwało bez większych konfliktów wewnętrznych, a wrogowie zewnętrzni byli zbyt słabi, by mu poważnie zagrozić.

Rzymskie granice w Europie opierały się na dwóch wielkich rzekach: Renie i Dunaju. Rzymianie próbowali je przekroczyć – na przełomie I i II wieku opanowali Germanię na wschód od Renu, porzucili ją jednak po wielkim buncie, uznając, że koszt jej utrzymania byłby zbyt wysoki w stosunku do korzyści. Potem, w latach sześćdziesiątych II wieku, po odparciu najazdu germańskich Markomanów, przeszli przez Dunaj i zbliżyli się do północnej linii Karpat, być może planując utworzenie tam nowej prowincji. Najbliższy naszym granicom ślad obecności rzymskiej w tym okresie to inskrypcja wykuta na skale w Trenczynie, niewiele ponad 100 kilometrów od Cieszyna, upamiętniająca stacjonujący tu w 179 roku oddział Legionu II. Plan został porzucony, ale Rzymianie nie tak rzadko bywali w barbaricum i mieli dosyć dobre pojęcie, co się tam dzieje. Potrafili wymienić ludy zamieszkające środkową Europę aż po Estów i Finów, których siedziby nie zmieniły się zanadto do naszych czasów. Słowian w okresie wczesnego cesarstwa Rzymianie nie znali, ci bowiem pojawili się (lub wyewoluowali) na terenach, na których dzisiaj mieszkają, dopiero kilka wieków później.

Wstrzemięźliwość Rzymian w ekspansji na północ jest zrozumiała, bo anektowanie kolejnego fragmentu Europy nie zlikwidowałoby konieczności trzymania na granicy armii, chroniących imperium przed atakami. Z tej perspektywy bardziej intrygujące może wydawać się to, że Rzymianie nie opanowali północnej części Brytanii. Owszem, zajęli ją przejściowo w I wieku, w trakcie podboju wyspy, później jednak wycofali się na linię przebiegającą nieco na południe od dzisiejszej granicy Anglii i Szkocji, na której cesarz Hadrian zbudował zachowany częściowo do dziś mur i system fortów. W sumie imperium trzymało w Brytanii siły dochodzące do pięćdziesięciu tysięcy żołnierzy, które mogłoby zwolnić, gdyby na trwałe zajęło Szkocję. Dlaczego więc Rzymianie z tego zrezygnowali? Najpewniej dlatego, że szkockie Highlands, choć są jednym z najpiękniejszych regionów Europy, śródziemnomorskiemu imperium miały niewiele do zaoferowania. Tak, tak, wiem, co Szkocja ma do zaoferowania dzisiaj… Proszę jednak pamiętać, że proces destylacji wymyślono dopiero kilka wieków po upadku cesarstwa.

Nic poważnego nie groziło rzymskiemu panowaniu w Afryce Północnej, między dzisiejszym Marokiem a Egiptem. Jedynie za granicą wschodnią, gdzie rozciągało się państwo partyjskie (od III wieku, po zmianie rządzącej dynastii, nazywane perskim), Rzym miał poważnego przeciwnika. Wojny z nim nie były jednak częste, a przed III wiekiem toczyły się raczej poza granicami imperium. Prawda, że Pax Romana, pokój rzymski, został nabyty drogo. Prawda, że stanowił element rzymskiej propagandy. Ale był także rzeczywistością. W 9 roku p.n.e. August konsekrował w Rzymie monumentalny Ołtarz Pokoju (Ara Pacis), oznaczający nastanie nowej ery. Chrześcijanie sądzili, że nastanie tej ery nie było dziełem przypadku. Początek epoki pokoju miał nie tylko wiązać się z przyjściem na świat Chrystusa, ale też stworzyć warunki do rozprzestrzeniania się jego nauki. I z pewnością stworzył.

Administracja

We wczesnym okresie swojego panowania w wielu podbitych krajach Rzymianie nie wprowadzali swojej bezpośredniej administracji. Władzę powierzali lokalnym dynastom, którzy zachowywali pewną autonomię, ale doskonale zdawali sobie sprawę, że jakikolwiek akt nieposłuszeństwa zakończy się dla nich tragicznie.

W Palestynie takim władcą, panującym na stosunkowo rozległym terytorium, był Herod Wielki, zmarły w 4 roku p.n.e., król skuteczny, ale bezwzględny (czego echem jest historia o rzezi niewiniątek). Po jego śmierci Rzymianie podzielili państwo Heroda między jego następców. Jednym z nich był rządzący Galileą Herod Antypas, który pojawia się w historii o śmierci Jezusa. Jest on jednak jednym z ostatnich władców tego typu. W tym czasie bowiem centralna część regionu, Judea z Jerozolimą i bogaty obszar nadmorski z Cezareą, była już nie oddzielnym królestwem, ale rzymską prowincją, zarządzaną przez namiestnika w randze prefekta (potem prokuratora). Takim namiestnikiem w czasach Jezusa był Poncjusz Piłat.

Namiestnicy prowincji byli urzędnikami z szeroką władzą i choć musieli liczyć się z lokalnymi elitami, mieli dosyć dużą swobodę w wyborze środków, jakimi ją utrzymywali. Do środków tych należały także uprawnienia sądownicze. W prowincjach funkcjonowały różne typy sądów, ale tylko namiestnicy mieli prawo miecza, czyli mogli wydać wyrok śmierci. Ponieważ zaś odpowiadali za spokój i bezpieczeństwo na podległym im terenie, nie wahali się skazywać ludzi, których działalność w jakikolwiek sposób mogła prowadzić niekoniecznie nawet do buntu, lecz choćby do niepokojów. To przed namiestnikiem prowincji stanął Jezus z Nazaretu w roku 33 i to namiestnicy będą wydawać wyroki na chrześcijan w trakcie prześladowań.

Namiestnicy prowincji mieli silną władzę, ale minimalny aparat administracyjny. Nawet w dużych prowincjach, takich jak Syria czy Azja (uwaga, ta druga nie obejmowała wszystkich terytoriów rzymskich na kontynencie noszącym tę nazwę, lecz jedynie zachodnią część dzisiejszej Turcji), liczących po kilka milionów mieszkańców, namiestnik dysponował najwyżej kilkudziesięcioosobowym personelem administracyjnym (dla porównania: dzisiaj w urzędach województw mających podobną populację pracuje po kilkaset osób). Więcej nie było trzeba, bo – jak już pisałem – miasta imperium zasadniczo rządziły się same, a właściwie rządziła w nich kolegialnie lokalna elita, choć musiała ona zabiegać o poparcie ogółu obywateli i namiestników.

Taka forma rządów była naturalna zarówno dla greckiej polis, jak i dla rzymskiej civitas. Oba te organizmy można nazwać miastami-państwami, ale określenie to nie oddaje dobrze sposobu, w jaki sprawowano w nich władzę. Istotą polis było to, że ważne decyzje, w tym stanowienie prawa, podejmował ogół obywateli zebranych na zgromadzeniu (ekklesia). Administracją kierowali wybierani corocznie i sprawujący urząd kolegialnie urzędnicy (na przykład dziesięciu archontów w Atenach epoki klasycznej lub dwóch konsulów w republikańskim Rzymie). Codzienny nadzór nad funkcjonowaniem państwa sprawowała zaś składająca się na ogół z byłych urzędników rada (taka jak rzymski senat). W epoce cesarstwa zgromadzenia należały już do rzadkości, ale rady i urzędnicy funkcjonowali w każdym niemal mieście. W kulturze politycznej świata grecko-rzymskiego kolegialne kierownictwo było czymś oczywistym i spotykamy je również w stowarzyszeniach zawodowych, handlowych, rzemieślniczych. Był to więc naturalny wzór do naśladowania, także dla wspólnot religijnych.

Społeczeństwo

Społeczeństwo rzymskie epoki cesarstwa było, jak większość społeczności ludzkich, silnie zróżnicowane. Na samej górze stała wąska grupa arystokracji senatorskiej. Senat był instytucją starszą nawet od republiki, początkowo stanowiącą reprezentację najpotężniejszych rodzin rzymskich. Później składał się z byłych urzędników. Ci ostatni rekrutowali się zawsze z elit, ale w okresie cesarstwa kariera urzędnicza była w pewnym stopniu otwarta także dla elit z prowincji. Obok starych rodzin italskich, mocno przetrzebionych w trakcie wojen domowych, które pogrzebały republikę, już w I wieku do senatu trafiali możni z Galii i Hiszpanii, a wkrótce także ze wschodniej części imperium. Arystokracja senatorska była wyróżniona pod względem politycznym: brała udział w administrowaniu imperium i to z niej wywodziła się większość namiestników prowincji. Miała również szczególny status prawny. Przede wszystkim jednak była niewyobrażalnie bogata. Podstawę tego bogactwa tworzyła ziemia, a dobra rodzin senatorskich były rozrzucone po różnych prowincjach imperium.

Fragmenty systemu do podlewania ogrodu w jednej z willi w Pompejach, mieście zniszczonym przez wybuch wulkanu w 79 roku n.e. Ze zbiornika odchodzą dwie rurki zamykane kranami. To jeden z wielu przykładów komfortu świata rzymskiego, w tym przypadku, inaczej niż terra sigillata (s. 27), dostępnego tylko dla nielicznych.

Obok członków stanu senatorskiego Rzym miał niższą warstwę arystokracji imperialnej, zwaną stanem ekwickim. Ekwici niegdyś stanowili grupę stosunkowo zamożnych obywateli, którzy na wezwanie do wojska stawali konno (eques to jeździec). Z czasem stali się grupą sprawującą te spośród wyższych urzędów, które nie były zarezerwowane dla arystokracji senatorskiej. W okresie cesarstwa z ekwitów właśnie wywodzili się namiestnicy małych prowincji, takich jak Judea. Ekwitą był Poncjusz Piłat. Przez ekwickiego namiestnika zarządzany był również Egipt, prowincja co prawda duża, ale stanowiąca spichlerz Rzymu, przez co August i jego następcy bali się oddać ją w ręce członka wciąż jeszcze potężnej arystokracji senatorskiej.

Trzecią warstwę arystokratyczną stanowiły elity prowincjonalne, z których rekrutowali się urzędnicy i członkowie rad miast imperium. Członkowie tych trzech grup mogli dojść do majątku w różny sposób (do dziś toczy się dyskusja, w jakim stopniu w Rzymie dało się zbić fortunę na masowej produkcji i handlu). Niezależnie jednak od tego, w jaki sposób arystokraci prowincjonalni i ekwici zdobyli swoje pieniądze, wszyscy lokowali je w ziemi. W Rzymie nie było wyraźnej granicy między starą arystokracją ziemiańską a grupą, której majątek miał krótką metrykę. W sumie szacuje się, że elity z trzech najwyższych warstw liczyły 1–2% społeczeństwa i dysponowały mniej więcej 20% jego bogactw. Dla porównania: na początku naszego wieku szacowano, że 1% najbogatszych ludzi na planecie dysponuje 40% światowego majątku.

Poniżej tych grup znajdowała się rzesza kupców, właścicieli średniej wielkości gospodarstw rolnych (często byłych żołnierzy), różnego rodzaju specjalistów, takich jak nauczyciele czy lekarze, oraz dobrze prosperujących rzemieślników, w sumie od kilku do kilkunastu procent ludności imperium. Szacuje się, że grupa ta posiadała kolejne 20% majątku cesarstwa i żyła stosunkowo wygodnie, z pewnością korzystając z rzymskiego komfortu, o którym będę mówił dalej. Reszta społeczeństwa (nieco więcej lub trochę mniej niż 80%) żyła skromnie, ale łącznie posiadała około 60% jego zasobów. W grupie tej znajdowali się ludzie ubodzy, a regionalny nieurodzaj okazjonalnie mógł spowodować głód dotykający nawet większość jej członków. Jednakże w Egipcie, w którym te dolne warstwy społeczne możemy obserwować najlepiej, gdyż ich status majątkowy i realia życia pokazują nam tysiące dokumentów papirusowych, środowisko wiejskie jako całość trudno uznać za stale cierpiące biedę. Nie powinniśmy więc widzieć społeczeństwa rzymskiego jako grupki bogatych panów i tłumu nędzarzy.

Kilka, najwyżej kilkanaście procent społeczeństwa stanowili niewolnicy, których łączył status prawny, ale nie majątkowy. Ci, których zesłano do kopalń, nie mieli nic, warunki ich życia zazwyczaj były tragiczne, śmiertelność zaś wysoka. Sytuacja niewolników zatrudnionych w dużych gospodarstwach wiejskich była również ciężka, choć nie aż tak dramatyczna. W małych gospodarstwach niewolnicy żyli natomiast raczej tak jak inni członkowie rodziny. W arystokratycznych domach wreszcie bywali niewolnicy dobrze wykształceni (a tym samym cenni), traktowani z szacunkiem i wiodący dosyć wygodne życie. Za zgodą swoich panów niewolnicy mogli prowadzić własną działalność gospodarczą, posiadać majątek, a nawet własnych niewolników. Mogli mieszkać w swoich domach i mieć nadzieję na wykupienie się z niewoli lub wyzwolenie w testamencie zostawionym przez właściciela, który przez lata czerpał dochody z firm prowadzonych przez swoich niewolników. Dla rozwoju chrześcijaństwa ważne jest to, że niewolnicy stanowili zdecydowaną mniejszość społeczeństwa. Ci spośród nich, którzy żyli wśród innych ludzi, byli wyraźnie upośledzeni prawnie, nie mogli bowiem podjąć decyzji o własnym losie, ale na co dzień nie cierpieli głodu, nie nosili kajdan i nie funkcjonowali zupełnie inaczej niż ich sąsiedzi. Niewolnicy, których życie było straszne, owszem, istnieli, ale byli mocno odizolowani od reszty społeczeństwa, a dla głosicieli nowej religii dotarcie do nich wcale nie było łatwe.

Na koniec jeszcze jedna rzecz ważna dla dalszych rozdziałów tej książki. Społeczeństwo imperium było stosunkowo mobilne. Na wsi ludzie w większości rodzili się i umierali w tej samej miejscowości, w której przyszli na świat ich rodzice. W miastach jednak widzimy ludzi, którzy zmieniają miejsce zamieszkania, zwłaszcza kupców, rzemieślników, lekarzy, nauczycieli. Ruchliwość tej grupy nie rozkładała się równo: to głównie ludzie ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego przenosili się na Zachód. Poza nimi mobilne były grupy związane z funkcjonowaniem państwa: nieliczni funkcjonariusze aparatu administracyjnego i bardzo liczni żołnierze. Ci ludzie będą przenosili z miejsca na miejsce nowe obyczaje, idee i religie.

Miasta i wsie

Dzisiaj w dawnych granicach cesarstwa mieszka blisko 600 milionów ludzi. Szacuje się, że populacja imperium była dziesięciokrotnie mniejsza. Niewielka jej część żyła w wielkich miastach, reszta we wsiach i miasteczkach różnej wielkości. Oznacza to, że liczba osób mieszkających w społecznościach, których członkowie coś o sobie nawzajem wiedzieli lub przynajmniej znali się z widzenia, była wówczas wyraźnie większa niż dzisiaj, zwłaszcza że życie miało charakter bardziej publiczny niż teraz. W takich miejscach zmiana religii raczej nie mogła pozostać niezauważona. Myśląc o chrześcijaństwie, zwłaszcza w okresie przed jego legalizacją, musimy o tym pamiętać.

Większość ludności imperium żyła z pracy na roli i mieszkała na wsi, ale życie polityczne, gospodarcze, kulturalne i religijne koncentrowało się w miastach. Grecy i Rzymianie uważali miasto, z jego publicznym placem (agorą/forum), świątyniami, budynkami administracyjnymi, termami, szkołami, teatrem, gimnazjonem, amfiteatrem i torem wyścigów konnych, za właściwe miejsce życia dla człowieka cywilizowanego. Starożytni mieli wiele sentymentu do życia wiejskiego, często wychwalanego zwłaszcza w poezji. Z realną wsią miało to jednak wspólnego nie więcej niż pasterska wioska Marii Antoniny wybudowana w ogrodach Wersalu.

Jak już wspomniałem, wśród miast dominowały ośrodki niewielkie i średnie, które jednak będą gościć na stronach tej książki rzadko. Dla rozwoju chrześcijaństwa największe znaczenie miały bowiem wielkie metropolie, powiązane siecią wzajemnych kontaktów, stanowiące centra władzy i życia intelektualnego, mające znaczny odsetek migrantów z innych regionów imperium – w których życie było z pewnością bardziej anonimowe niż w małych miasteczkach. W pierwszych wiekach naszej ery największym miastem imperium był Rzym, liczący być może nawet milion mieszkańców. Kolejne co do wielkości ośrodki leżały już na Wschodzie. Egipska Aleksandria i syryjska Antiochia (każde z ludnością przynajmniej dwukrotnie mniejszą od Rzymu) były miastami stosunkowo młodymi, założonymi trzy wieki przed naszą erą, wkrótce po podbojach Aleksandra Wielkiego. Dopiero w IV wieku naszej ery pojawi im się konkurent w postaci Konstantynopola. Te cztery wielkie miasta, wraz z małą, ale zawdzięczającą swoją pozycję biblijnej historii Jerozolimą, staną się najważniejszymi stolicami kościelnymi późnego antyku.

Pełna dużych i w większości starych miast greckich była również prowincja Azja: to w niej leżały Efez, Milet, Smyrna, Pergamon. Miasta Grecji właściwej, z Atenami na czele, miały wprawdzie bogatą i chwalebną historię, były znane, często odwiedzane i ważne jako centra intelektualne i turystyczne, w czasach rzymskich nie stanowiły jednak ośrodków pierwszej ani nawet drugiej wielkości.

Na Zachodzie najlepiej zurbanizowane były Italia, Betyka (południowa Hiszpania) oraz Afryka Prokonsularna (obejmująca Tunezję, wschodnią Algierię i zachodnią Libię). Głównym ośrodkiem tego regionu była Kartagina – założona niegdyś przez Fenicjan, zburzona w II wieku p.n.e. przez Rzymian, ale odbudowana w kolejnym stuleciu, stała się największym po Rzymie miastem Zachodu. Galia miała pas dużych miast na południu (tu leżały Marsylia i Arles) oraz w szerokim pasie nad Renem (dzisiejsze Trewir, Kolonia, Strasburg), o wiele mniej było ich wewnątrz, choć tu znajdowała się jej nowa stolica, Lugdunum (Lyon). Lutetia Parisiorum (dziś Paryż) była ośrodkiem niewielkim – widać to, kiedy porówna się rozmiary zachowanych w Paryżu i Lyonie rzymskich amfiteatrów. Brytania i większa część Półwyspu Iberyjskiego nie były mocno zurbanizowane (choć Saragossa, Walencja, Barcelona, Londyn i York były miastami rzymskimi). Dla nas świadomość tej sytuacji jest ważna, ponieważ szybkość chrystianizacji była w większości regionów wprost proporcjonalna do stopnia urbanizacji. Chrześcijaństwo szybko przemieszczało się z miasta do miasta. Wyjście poza ich mury zajęło mu wiele, wiele pokoleń.

Wielkie i duże miasta były uzależnione od dobrze funkcjonującej infrastruktury, a przede wszystkim od dostaw żywności, płynącej z często odległych terenów. Rzym mógł się rozwijać dzięki zbożu, które najpierw, po rozpoczęciu republikańskich podbojów, docierało tu z Sycylii, potem z Afryki Północnej, a w końcu, od początku epoki cesarstwa, z Egiptu. W IV wieku egipskie zboże zostanie przekierowane do Konstantynopola, który wkrótce potem wyprzedzi Rzym liczbą ludności.

Wraz z rozpadem państwa rzymskiego i końcem czasów bezpiecznych dróg i szlaków żeglugowych na Zachodzie wielkie miasta znikną z mapy Europy na wiele wieków. Rzym osiągnie milion mieszkańców ponownie dopiero w XIX wieku. Arles, jedno z największych miast Galii, w średniowieczu skurczy się tak, że całe zmieści się wewnątrz rzymskiego amfiteatru. Wówczas jednak chrześcijaństwo będzie już dobrze zakorzenione w środowisku wiejskim.

Drogi i bezpieczne morze

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Spis treści:

Okładka

Strona tytułowa

Wprowadzenie

Rozdział 1. Cesarstwo

Rozdział 2. Krótka historia starożytnego chrześcijaństwa

Rozdział 3. Wierni

Rozdział 4. Kler

Rozdział 5. Mnisi

Rozdział 6. W co wierzyli chrześcijanie?

Rozdział 7. Miejsca święte i pielgrzymki

Rozdział 8. Kult świętych i relikwii

Posłowie

Wykaz cytowanych źródeł

Spis ilustracji i źródeł

Strona redakcyjna

Copyright © Robert Wiśniewski, 2024

Copyright © Wydawnictwo RN, 2024

Redaktorka inicjująca i prowadząca: Karolina Głowacka

Redakcja: Michał Kunik

Korekta: Joanna Krystyna Radosz, Przemysław Żbikowski

Opieka redakcyjna: Anna Radwan-Żbikowska

Opieka produkcyjna: Tomasz Jaroszek, Justyna Jaroszek

Projekt okładki: Ula Pągowska

Mapa: Filip Pachla

Rysunki: Konrad Kondratowicz

Projekt makiety: Mimi Wasilewska

ISBN 978-83-972751-4-0

Wydanie I, Warszawa 2024

Wydawnictwo RN

Opracowanie ebooka: Katarzyna Rek