Moim Dziadkom, Józefie i Kazimierzowi Ćwiekom

Wszystkie te osoby, zarówno żywe, jak umarłe […] tkwiły teraz mocno uwięzłe w pamięci […], organizowały się w niej i rozrastały. Nie tylko ci, których znał, sam widział i zapamiętał. Byli i tacy, którzy wtargnęli w obręb jego pamięci z zeznań innych ludzi, stanowili wkład cudzych wspomnień. Tak, istnieli tam też ludzie nigdy nie widziani, nieznajomi, każdy z jakąś swoją smutną sprawą. Mieli tu swoje miejsce jak gdyby w dalszym nieco planie, utkani z innej, bardziej wiotkiej substancji wspomnienia. […] Zjawiwszy się nawet jako cudze wspomnienie, rozsiadali się szeroko, obrastali w mnóstwo skojarzeń, biorąc je na swoje dobro, żywiąc się nieraz późniejszym materiałem innych wkładów.

Zofia Nałkowska, Niecierpliwi, Warszawa 1978 [1939], s. 11–13

Nie umiemy w pełni odzyskać rzeczy zapomnianych. Może to dobrze. Wstrząs odzyskania byłby tak destrukcyjny, że w jednej chwili przestalibyśmy rozumieć swoją tęsknotę. A tak rozumiemy ją, i to tym lepiej, im głębiej tkwi w nas owo coś zapomnianego.

Walter Benjamin, Berlińskie dzieciństwo na przełomie wieków, tłum. Bogdan Baran, Warszawa 2010 [1938], s. 121

Miriady martwych

Jest rok 1921. Florian Znaniecki, który niedawno przeniósł swoje uniwersyteckie życie z Chicago do Poznania, inicjuje „Konkurs na życiorys pracownika fizycznego”[1]. Autorom pamiętników stawia się tylko jeden warunek:

W Konkursie mogą brać udział wszyscy, którzy zarabiają na życie pracą fizyczną: robotnicy w fabrykach, kopalniach, zakładach przemysłowych, robotnicy miejscy, robotnicy rolni, pracownicy kolejowi, rzemieślnicy wszelkich zawodów[2].

Znaniecki zachęca do wspominania w czasie wolnym od pracy: „Jest to doskonała sposobność dla tych wszystkich, którzy chwilowo są bez zajęcia”. W odezwie regularnie jak refren wraca kusząca obietnica nagrody. Mnie jednak przede wszystkim uderza zapał naukowca, namawiającego do pisania. Długość manuskryptu zostaje określona, ale z dopiskiem: „im więcej, tym prawdopodobniejsza nagroda”. I oczywiście dobrze by było, gdyby rękopis trzymał się pewnych zasad, ale tu znów zastrzeżenie: „Błędy gramatyczne, zły styl, brzydkie pismo wcale nie przeszkadzają w uzyskaniu nagrody”. W końcu „pisać można, jak się chce”.

Istotne jest, żeby w ogóle przejść do tego, co najważniejsze: do wspominania. „Kto nie umie pisać, może dyktować komuś innemu” – ciągnie Znaniecki i stara się rozwiać wątpliwości: „Nie trzeba sobie wyobrażać, że napisanie historii własnego życia jest rzeczą bardzo trudną. […] Chodzi tylko o to, aby szczerze, prawdziwie i szczegółowo opisać całe swe życie, od dzieciństwa aż do chwili obecnej”. I po profesorsku daje wskazówki: „Najłatwiej opisywać wszystko po kolei, rok po roku, zdarzenie po zdarzeniu”.

Trend zapoczątkowany przez poznańskiego socjologa po II wojnie światowej przybierze rozmiary pamiętnikarskiego tsunami. Jakby słowa zachęty – owo „pisać można, jak się chce” – znalazły oddźwięk u wszystkich, których najpierw wojenna zawierucha, a potem rozległe zmiany granic Polski zmusiły do przeistoczenia się w „ludzi w ruchu”. W latach siedemdziesiątych XX wieku Franciszek Jakubczak, redaktor tomu Pół wieku pamiętnikarstwa, twierdził, że powojenny boom pamiętnikarski w Polsce osiągnął rozmiary, które trudno sobie właściwie wyobrazić: 568 konkursów, 250 000 osób piszących, około 3 000 000 stron[3]. Choć do tych liczb inni od początku podchodzili ostrożnie – w swojej recenzji tego tomu Krzysztof Dunin-Wąsowicz zastrzegał, że trudno jest ustalić takie szczegóły chociażby ze względu na zbliżone tematy poszczególnych konkursów, na które można było nadsyłać te same prace[4] – świadczą one o ogromnej potrzebie pamiętania. I to zarówno zapamiętywania pewnych rzeczy i ich wspominania, ratowania przed zapomnieniem, jak również, paradoksalnie, właśnie o potrzebie zapominania innych. W ten sposób autorki i autorzy pamiętników i dokumentów opowiadali siebie sobie i innym. Z rzeczonych milionów stron da się wyczytać nie tylko to, co się działo, bo się to opowiedziało, ale też to, o czym z tego czy innego powodu wolało się milczeć.

Powojenna Polska stała się krajem obsesyjnie wręcz wspominającym – i pamiętliwym. Ufundowana na wojennej traumie – częściowo tylko upamiętnianej, bo pod radziecką kuratelą polityczną i wojskową wspomnień z tej drugiej, radzieckiej okupacji i wojennej gehenny upamiętniać nie było można – i antyniemieckim resentymencie, Polska w jednej trzeciej swoich granic powstała na terenach dawniej niemieckich. Choć nowe państwo w znacznym stopniu wysiedliło dotychczasowych mieszkańców, przejęło jednak po nich całe pokłady kultury materialnej. By to wyjaśnić, użyto kategorii „odzyskania”, uzasadniając przejęcie Pomorza, Mazur, Warmii, Ziemi Lubuskiej i Śląska jako „powrót do Macierzy” ziem, które w dalekiej, średniowiecznej jeszcze przeszłości w takim czy innym momencie miały choć przez jakiś czas należeć do – tej czy innej na przestrzeni wieków – Polski. Choć zatem osoby przybywające na te „odzyskane” tereny natykały się na witające ich niemieckie napisy i wyraźne ślady kilkusetletniej obecności innych kultur, na „Ziemiach Odzyskanych”[5] przestawiono zegarki na czas średniowieczny. Poruszano się w przestrzeni tylko za pomocą historycznych map, gdzie nad Odrą widniały miejsca, w które wojowie Bolesława Chrobrego wbijali słupy graniczne.

Co więc można było wspominać w otoczeniu wyraźnie niepolskich i niesłowiańskich budynków z czerwonej cegły i muru pruskiego? Co spisywać (lub dyktować) wśród duchów nieznanej i nieoswojonej przeszłości?

Konkursy pamiętnikarskie były początkowo sposobem oddania głosu tym, którzy zwykle nie mieli szansy opisania swoich przeżyć. Na masową skalę dały dostęp do opowieści zwykłych ludzi, którzy sami chcieli przedstawić swoje historie. Oczywiście, stały się również popularną metodą pozyskiwania przez naukowczynie i naukowców określonych „materiałów”[6]. Ale często nie chodziło o użytek naukowy. Swoje konkursy ogłaszały lokalne gazety czy organizacje. Proszono więc weteranów wojen, by opisali swoje przeżycia w określonym momencie szlaku bojowego, młodzież wiejską, by nakreśliła swój portret, osoby pamiętające konkretne wydarzenie historyczne, by napisały, co wtedy robiły, czuły i myślały. Nie chodziło więc wyłącznie o pamiętanie. Konkursy miały oddawać sprawiedliwość politycznej wizji: głosić nową Polskę, powstałą w granicach, w których nie widziano jej nigdy, ale które miały być „naturalne” i nienaruszalne. A w tych granicach – pokazywać ludzi, którzy na masową skalę zmieniali swoje miejsce zamieszkania. Czasami dobrowolnie, często jednak – pod przymusem.

Stąd z zapisów wyłania się często Polska inna: zamieszkana przez ludzi, którzy w nowych miejscach budowali i ją, i siebie na nowo, z kawałków, ruin i niedopowiedzianych historii. Lektura tych wspomnień przypomina czasem seans spirytystyczny, w czasie którego wywoływane duchy co prawda przychodzą, ale niekoniecznie są skłonne do odpowiadania na te akurat pytania, które chcemy im zadać.

A czasami przychodzą też inne, niewywoływane duchy.

Moi Dziadkowie, rodzice mojej mamy, nigdy nie napisali swoich wspomnień. Kiedy Znaniecki poszukiwał pierwszych pamiętnikarek i pamiętnikarzy, żadnego z nich nie było jeszcze na świecie. Informacje o powojennych konkursach – organizowanych już w 1946 roku – mogły do nich nie dotrzeć. W tym czasie oboje byli już osadnikami na „Ziemiach Odzyskanych”: w niewielkiej miejscowości Pokrzywnica, dawniej niemieckiej Krumfließ, urodziła im się właśnie pierwsza córka. Nie wzięli później udziału w żadnym z kolejnych konkursów. A te kwitły. Najpierw pod opieką Komitetu Badań nad Pamiętnikarstwem PAN, powstałego w 1964 roku (Dziadkowie mieli już wówczas szóstkę dzieci). Potem także Towarzystwa Przyjaciół Pamiętnikarstwa, założonego w 1969 roku. Od roku Dziadkowie mieszkali już wtedy w przypominającej niewielkie miasteczko wiosce Sypniewo, kiedyś niemieckim Zippnow. Nadal stały tam jeszcze, niemal obok siebie, dwa kościoły, w tym jeden ewangelicki, zamknięty na głucho i najwyraźniej szykowany do rozbiórki.

Dziadków nie skusiły ani konkursy kierowane do Młodego pokolenia wsi Polski Ludowej – taki tytuł nosił wielotomowy zbiór pod redakcją ucznia Znanieckiego, Józefa Chałasińskiego, który badaniom nad pamiętnikami poświęcił większą część życia – ani liczne konkursy dotyczące wsi polskiej, choć oboje z wsią byli związani. Z niewielkich spłachetków ziemi pod Pionkami na Radomszczyźnie trafili – każde na własną rękę – w tę samą okolicę, pod Piłę, i sukcesywnie wędrowali na północ, by w końcu osiąść we wspomnianym Sypniewie. Ulokowane między trzema radzieckimi bazami – w Brzeźnicy, Kłosowie i Bornem Sulinowie – i nieopodal poligonu, Sypniewo początkowo przerażało Babcię tym, że choć była już końcówka lat sześćdziesiątych, nadal często rozlegały się tam strzały.

Lata sześćdziesiąte, koniec ich wędrówki, to równocześnie pierwsza znacząca publikacja pamiętników bezpośrednio związanych z „Ziemiami Odzyskanymi”: poznańscy naukowcy Zygmunt Dulczewski i Andrzej Kwilecki wydają w 1963 roku poplon konkursów pod tytułem Pamiętniki osadników Ziem Odzyskanych[7]. Charakterystyczna okładka książki, z rozsianymi na płótnie idyllicznymi domkami z czerwonym dachem, trochę przypadkiem obrazuje to, co miało się stać z mitem osadniczym: domków nie łączy wszak żadna droga, stoją nie wiadomo gdzie i nie wiadomo, jak do nich dotrzeć. Ich czerwone dachy wyrastają jak muchomory, piękne, choć ostatecznie niepotrzebne i możliwe do wywrócenia jednym kopniakiem, tak jak mit, który budowano wokół osadnictwa.

Podróż na „Ziemie Odzyskane” była dla wielu osób, w tym także dla moich Dziadków, przyczynkiem do awansu społecznego, nieosiągalnego dla wcześniejszych pokoleń. Choć żadne z nich po wojnie nie wróciło do nauki – przerwanej przez wrzesień 1939 roku – mieli szansę zapewnić wykształcenie swoim dzieciom. Wspomnieniami z podróży na „Ziemie Odzyskane” dzielili się jednak niechętnie. Być może żadne z nich nie było „chwilowo bez zajęcia”, a może nie przekonywało ich, że „pisać można, jak się chce”. Dziadek należał do tego pokolenia polskich mężczyzn, które porozumiewało się niemal wyłącznie w sprawach naprawdę niecierpiących zwłoki. Ale Babcia wspominała chętnie i dużo, często wracając do przeżyć z czasów wojny.

O podróży na „Ziemie Odzyskane” jednak milczała. Pozostały mi po Babci rozrzucone puzzle do złożenia, strzępki wspomnień nieosadzone w określonych jasno kontekstach.

Dlaczego zatem w ogóle Dziadkowie zdecydowali się ruszyć na północ wiosną 1945 roku? Czym jechali? Dlaczego postanowili osiąść w Pokrzywnicy? Jak odbierali nowe miejscowości o obco brzmiących nazwach, pełne szyldów wypisanych charakterystyczną szwabachą – potocznie powiedzielibyśmy, że gotykiem – i budynków w stylu niespotykanym w centralnej Polsce? Jak się czuli jako „osadnicy”, co rozumieli pod tym terminem? Czy któreś z nich wzięło udział w referendum ludowym na wiosnę 1946 roku i skreśliło „trzy razy tak”? Kiedy pierwszy raz zobaczyli morze i co wtedy czuli? Co zastali, zajmując domy „po Niemcach”, i co się właściwie stało z przedmiotami, które tam się znajdowały, o ile jeszcze jakieś były? Tego mi nie opowiedzieli.

I w pewnym momencie, kiedy ich już nie było, zaczęło mnie to dręczyć. Za dużo widziałam podobieństw z kwestiami, które badałam – powojennymi wysiedleniami z Suwalszczyzny i z pogranicza czesko-niemieckiego, gdzie prowadziłam badania terenowe – i moja własna historia rodzinna nie chciała mi dać spokoju.

Szukając odpowiedzi, skierowałam się więc do archiwum. Archiwum – jak pisała Carolyn Steedman – to miejsce, które „nie pozwala ci zasnąć, wypełnione miriadami martwych, przez cały dzień narzucających ci się ze swoimi troskami”[8]. Nowa Polska, wykreślona w granicach, które znamy dzisiaj, próbowała poradzić sobie z poruszającymi się masami ludzi za pomocą sieci urzędów repatriacyjnych. Organizowały one przepływ migrantów, a pracowniczki i pracownicy Państwowego Urzędu Repatriacyjnego – w skrócie PUR-u – szczegółowo zapisywali, kto i skąd przyjechał, dokąd zmierzał i, zanim tracili delikwenta lub delikwentkę z oczu, rejestrowali przynajmniej część dróg, które ten ktoś przebył, choroby, na które zapadł po drodze, i kubki kawy, którymi go poczęstowano w czasie przesiadki. W aktach PUR-u znajdują się też często dokumenty z poszczególnych miejscowości, gdzie jakiś urzędnik – na użytek chwili – zapisywał, kto przyjechał i który dom albo które gospodarstwo zajął.

Akta PUR-u, jak zwykle bywa z archiwami, nie są jednak ani kompletne, ani tak dokładne, jak można by sądzić.

Przede wszystkim zapisywano nie wszystkich członków rodziny, a tylko jej głowę – w powojennej rzeczywistości, w nieustającym ruchu rodziny tylko czasami przyjeżdżały w komplecie, niekiedy dopiero po jakimś czasie się łączyły, a czasami bliscy nie znajdowali się nigdy. Problemy stwarzały błędy w nazwach miejscowości: pisano często fonetycznie. Tak samo bywało z nazwiskami – tutaj błędy mógł popełnić urzędnik, ale mogły one wynikać także z niewiedzy odpytywanych albo z niechęci do odpowiadania, tym samym nazwiska zyskiwały po dwa lub trzy warianty. Poza tym dodawano i ujmowano sobie lat. Również stan zachowania tych akt pozostawia wiele do życzenia: powojenny brak papieru był naprawdę dotkliwy, więc to, co wykorzystano, często wymaga dzisiaj specjalnej delikatności.

Choć w Archiwum Państwowym w Szczecinie zachował się niemal cały zasób dokumentów PUR-u dotyczący ówczesnego Pomorza, brakuje w nim jednej gminy, Róża – właśnie tej, w której osiedliły się zarówno rodziny Babci, jak i Dziadka. Inwentarz archiwalny – czyli dokument, który nie tylko jest spisem zawartości zespołu, ale pokazuje, skąd się wzięły dokumenty w nim i dlaczego tak, a nie inaczej wyglądają, wyłuszczając historię ich pozyskania i przechowywania – milczy o zaginionej gminie. Na wszelki wypadek, nauczona doświadczeniem, przejrzałam więc akta wszystkich innych gmin. Moich duchów jednak nie znalazłam, choć w spisie osadników z miejscowości Szwecja (niemieckiej Freudenfier) figurował jeden Józef – tak miał na imię starszy brat Dziadka, a zatem „głowa rodziny” – i zgadzało się nawet imię ojca, Ignacy[9]. Co wiadomo o tym widmowym Józefie, synu Ignacego, osadniku w Szwecji – czy właściwie nadal Freudenfier, bo niemieckiej nazwy używano jeszcze przez jakiś czas, spolszczając ją wygodnie do Frojdenfir?

Tego, że w ogóle miał na imię Józef, domyślamy się z kształtu rozmazanych liter i wyraźnego „ef” na końcu rubryki. Tego, jakie nosił nazwisko, nie dowiemy się już nigdy – urzędnik sporządzający listę zadbał o wystarczająco duży rozmiar papieru, żeby czytający jednym rzutem oka mógł objąć wszystkich osadników z wiosny 1945 roku, ale cokolwiek spotkało sam papier, sprawiło, że część danych rozmokła i rozmazała się. Urzędnik należał jednak do tych sumienniejszych, znamy więc imię ojca Józefa i rok urodzenia (1906), wiemy, że przyjechał z czwórką członków rodziny, z których żaden nie miał mniej niż sześć lat. Był dróżnikiem, rzymskim katolikiem narodowości polskiej (innych narodowości i wyznań na tej akurat liście nie ma, choć Józef wyróżniał się jako dróżnik – wraz z szewcem Stanisławem, którego nazwisko również rozpłynęło się w niebycie, byli wówczas jedynymi nierolnikami w Szwecji). Skończył trzy klasy szkoły podstawowej, przyjechał z Korca w dzisiejszej Ukrainie, bez ani jednego konia, krowy, świni, owcy i drobiu (lektura listy każe sobie wyobrażać, jak podróżowała rodzina, która do Szwecji przywiozła trzynaście kur, albo ta, której udało się wziąć ze sobą dwa konie i krowę). Nie dostał żadnej ziemi, ale dom z zabudowaniami gospodarskimi. Żadnego zwierzęcia też nie otrzymał (rodzinie od trzynastu kur przydzielono konia). Przyjechał, tak samo jak trzy inne rodziny, 17 maja 1945 roku (nie był pierwszy – o pięć dni ubiegł go szewc Stanisław). Na końcu krótko opisano go jako „repartjanta” (nie „osadnika”, jak tych od kur).

„Repartjant” – tak właśnie, co świadczyło o dziwnym, niecodziennym brzmieniu słowa, z którym notujący urzędnik nie umiał sobie poradzić. Czy „partjant” kojarzył mu się z „partią”, czy z „partyzantką”? Raczej nie z „patrią”, „ojczyzną”, do której rzekomo powracali przybywający zza dzisiejszej wschodniej granicy osadnicy. Ulokowana w nowych granicach Polska na wiosnę 1945 roku wciąż była dziwna, może nawet pokraczna, a przede wszystkim niepewnie osadzona między Odrą a Bugiem.

Ten archiwalny spis to nadal niewiele, ale pozwala już sobie wyobrazić podróż – wyładowane wagony jadące ze wschodu na zachód, bo ludzi z „Ziem Zabranych” gdzieś wszak trzeba pomieścić – wieś, nastrój, potrzeby tamtej chwili. To dużo więcej niż w jedynym źródle, w którym pozostał ślad po Dziadkach. W wąskim zeszycie mniej dokładny urzędnik starannie wykaligrafował nazwiska i imiona głów rodzin z podziałem na piętnaście ponumerowanych gmin: znajduje się tu i brat Dziadka, i ojciec Babci. I na tym koniec. Żadnej informacji skąd, z kim, żadnego wyjaśnienia dlaczego. Nie wspominając o liczbie dzieci poniżej lat sześciu czy kur.

Moja rodzina jest rodziną bez źródeł. Należy do tych małomównych, nieskarżących się i niechorujących postaci, które nie pozostawiają po sobie historycznego śladu. Tylko raz te miriady martwych przemówiły do mnie głosem, który mogłabym rozpoznać. Gdy sprawdzałam, jakie problemy trapiły urzędników w początkach zasiedlania „Ziem Odzyskanych”, trafiłam w końcu na brata mojego Dziadka. Jak to w chłopskich rodzinach bywa, zostało po nim niewiele, bo jedno zdjęcie, na którym nie widać twarzy, i moje własne wspomnienie Dziadka, który niedługo przed swoją śmiercią uparcie wracał do pytania, kiedy jego, dawno zmarły, brat wreszcie przyjedzie. I oto nagle zjawił się przede mną, najpierw niepozornie, wspomniany tylko jako członek komisji rewizyjnej w jakiejś niewiele dzisiaj znaczącej sprawie, ale kilka dokumentów później przemówił. I pierwsze słowa stryja zza grobu brzmiały nie do końca może tak, jak się spodziewałam, bo oświadczył: „musimy przede wszystkim zwracać szczególną uwagę na gromady, w których tworzą się spółdzielnie produkcyjne”[10]. Ale cóż, widać takie ryzyko zawodowe wywoływania duchów.

***

W tej książce nie staram się odtworzyć historii mojej rodziny, ale możliwe historie wielu rodzin. Historie innych, które może opowiedzą mi coś o mojej własnej. I opowiedzą coś także czytelniczkom i czytelnikom, których nurtują podobne do moich pytania. Chciałam, aby ta książka była nie tylko historią o „Ziemiach Odzyskanych” i o tym, jaki ślad w pamięci i zapominaniu po sobie zostawiły – choć to centralny jej temat – ale by stała się także przewodnikiem po patrzeniu i dostrzeganiu. Gdzie mieszkamy i co widzimy? Dlaczego właśnie w ten sposób widzimy – i kto nas nauczył, by tak patrzeć? Czy są sposoby, dzięki którym możemy to widzenie wyczulić i wyostrzyć?

Pamięć „Ziem Odzyskanych” jest fenomenem złożonym. Jak każda pamięć, zawiera przemilczenia, elementy eksponowane, w końcu też, w dużej części, kwestie zapomniane. Tu pamięć nie tylko wytworzyła własne mity – samego „odzyskania”, piastowskich granic, pionierskich wysiłków polonizacji i odbudowy – ale też te same mity rozmontowywała albo zostawiła na pożarcie czasowi.

Historię „Ziem Odzyskanych” zaludniają duchy. Te, które pozostały tu po poprzednich, niemieckich mieszkańcach, te, które nowi mieszkańcy przywieźli ze sobą, i wreszcie te, które narodziły się już na miejscu. Czy da się uchwycić specyfikę pamiętania „Ziem Odzyskanych”, urządzając seans spirytystyczny, aby przywołać wszystkie ich duchy na choć jedną, krótką rozmowę? W nadziei, że to możliwe, do bycia przewodniczkami i przewodnikami po tej historii zaprosiłam miriady martwych, pomieszkujące w dokumentach archiwalnych i pamiętnikach.

To z nimi wyruszamy w tę wędrówkę. Spotkamy ich na ziemiach, które ich zmieniły. Sprawiły, że byli, kim byli, bo przyjechali, bo nie wyjechali, bo długo nie chcieli albo nie mogli wyjechać. Ruszymy z pionierami, którzy w milczeniu przekraczali chyboczący się tymczasowy most na Odrze. Z wybudzonymi rankiem wiadomością o zbliżającej się Armii Czerwonej i 1 Armii Wojska Polskiego młodymi niemieckimi żołnierzami garnizonu Groß Born. Z oglądającymi kroniki filmowe przyszłymi nauczycielami niewielkich szkół na pograniczu, którym w głowach utkwił obraz płonących miast i średniowiecznych katedr. Z urzędnikami, których zaprzątał problem urządzenia przesiedleńcom skromnego przyjęcia bożonarodzeniowego na stacji kolejowej.

To oni budowali i niszczyli „Ziemie Odzyskane”. W niewielu miejscach dynamika tych dwóch procesów jest ze sobą aż tak ściśle związana. By coś mogło tu powstać, coś innego musiało obrócić się w ruinę. Coś, czego nigdy nie było, musiało wyłonić się z wyobraźni historycznej i zostać uznane za to, co było tu od zawsze. Wymazywanie i upamiętnianie, odzyskiwanie i utrata szły ze sobą ramię w ramię – a to, kogo należało uhonorować patronatem szkoły czy ulicy, czyj pomnik postawić w centrum miasteczka i czyim grobem zajmować się na miejscowym cmentarzu, szło w parze z pytaniem o to, czyje imię powinno zostać zapomniane, czyja tablica przetopiona lub umieszczona w muzealnej piwnicy, a nagrobek w najlepszym razie przeniesiony do lapidarium.

Nie jest to jednak wyłącznie opowieść o tym, jak wyobrażona kultura polska zastąpiła rugowaną kulturę niemiecką. „Ziemie Odzyskane” przez prawie osiemdziesiąt lat swojego faktycznego istnienia – bo ich teoria i mit narodziły się wcześniej – przechodziły pamięciowe przeobrażenia niejeden raz. Stąd niejedne tylko duchy zaludniają karty tej książki.

Nie ma w tej opowieści wszystkich „ziemioodzyskańczych” historii, a niektóre z nich są ledwie zarysowane, choć domagałyby się osobnych, sążnistych opowieści. Ważne będzie tu pociąganie za nić wspólnoty. Przecież w każdym osadniku i każdej osadniczce można dopatrywać się cech wspólnych, wydobywać je na światło dzienne i choć w przybliżeniu generalizować – tak samo jak można to uczynić z wysiedlonymi i z tymi, którzy pozostali. To jednak nie wystarcza. Każda osoba, która – pociągiem, pieszo czy konnym wozem – przemierzała „Ziemie Odzyskane” w każdym kierunku istniejącym na mapach, siedziała lub szła sama. Sama ściskała w dłoni rączkę walizki, niezależnie, czy była to walizka pusta, do wypełnienia dopiero wyszabrowanym dobrem, czy pełna pamiątek rodzinnych i niezbędnych do przetrwania utensyliów. Przepraszam zatem tych, którzy w tej książce nie odnajdą lustrzanych odbić historii swoich rodziców i dziadków, choć mam pewną nadzieję, że uzyskają choć kilka odpowiedzi na dręczące ich pytania lub nowy pomysł, jak tych odpowiedzi szukać.

Geograficznym centrum mojej książki są te regiony „Ziem Odzyskanych”, które najczęściej bywają pomijane i których może nawet nie kojarzy się powszechnie z „Ziemiami Odzyskanymi”. W sercu tej opowieści leży Pomorze, zwłaszcza Pomorze Środkowe, więc nie mieszczą się w niej wszystkie możliwe perspektywy. Przede wszystkim historie odzyskiwania i utraty skupiają się w tej opowieści wokół Wałcza/Deutsch Krone, miasta leżącego przez wieki na pograniczu, raz niemieckiego, raz polskiego, miejsca, w którym się urodziłam. Proponuję jednak wycieczki do innych miejsc, które pozwalają mi czasami uzupełnić w narracji kluczowe fragmenty. Pomorze Środkowe to specyficzna kraina, z którą już sami mitotwórcy „odzyskania” nie wiedzieli, co począć i jakimi historycznymi duchami ją wypełnić: Kaszubi mieszkali za daleko, Słowińców było już zbyt niewielu, złotowscy Krajniacy nie wydawali się na tyle specyficzni. Za mało na stworzenie solidnego mitu, dość, by tutaj napisać o ich losach.

Chcę wspólnie z wami przewędrować Pomorze Środkowe i jestem przekonana, że nawet jeśli czytacie tę książkę na Śląsku, na Mazurach, a może w Warszawie, Lublinie, Białymstoku, może poza granicami dzisiejszej Polski, znajdziecie w niej odpowiedzi na pytania, które was nurtują.

Nie jest to jednak wyłącznie książka o długim powojniu. Przeciwnie: to historie kilku pokoleń i wielu mitów, które rodziły się i umierały w ciągu ostatnich osiemdziesięciu lat, aż do dzisiaj.

Naszą podróż zaczniemy od pytania o miejsce. Czym stała się Polska po roku 1945? Skąd wziął się kwadrat na mapie w środku Europy? Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej była tematem gorącym nie tylko politycznie, ale i medialnie, i to stąd ruszymy w naszą podróż w rozdziale pierwszym. Pokażę, jak wyglądały pomysły na „Ziemie Odzyskane” i jak zaczęto realizować je w praktyce. Zobaczymy, kogo zmuszano do wyjazdu, a kto przyjechał z własnej woli lub braku innej możliwości. Wyruszymy w podróż do Deutsch Krone, które właśnie za chwilę stanie się Wałczem.

W rozdziale drugim pójdziemy śladem wysiadających z pociągu. Swoje pierwsze kroki kierowali w stronę państwowych urzędów repatriacyjnych. Miejsc, gdzie można było zjeść, znaleźć nowy dom lub zadecydować o jeszcze dalszej podróży. Nie zapraszam do świata wielkich liczb i wykresów. Abstrakcje na bok. Spędzimy dzień gdzieś w pobliżu stacji kolejowej, „na etapie”, w wałeckim oddziale PUR-u.

Kamera, akcja, rozdział trzeci. Najbardziej filmowym, rozpalającym wyobraźnię tematem jest powojenny szaber. Wraz z pamiętnikarkami i pamiętnikarzami oraz nadawcami skarg i zażaleń na to, co działo się na „Ziemiach Odzyskanych”, ustawimy oko kamery na wszystkich, którzy wybierali się na szaber. Tych jadących z konieczności i tych, którzy szabrowali dla zysku.

Po czwarte, ministerstwo. Dowiemy się, co spędzało sen z oczu powojennym decydentom: jak administrować tymi terenami, kto powinien brać w tym udział i do kogo należy rozstrzygający głos. Zastanowimy się wspólnie nad pytaniem, co sprawiło, że widzimy „Ziemie Odzyskane” tak, jak je widzimy. Jaka była w tym rola propagandy, a jaka wytwarzanych na miejscu znaczeń? W tym rozdziale naszymi przewodnikami będą urzędnicy z Ministerstwa Ziem Odzyskanych, uwikłani w rozmaite przepychanki pamięci, w tym tę największą: Wystawę Ziem Odzyskanych we Wrocławiu. I pewien kanadyjski reporter.

Rozdział piąty to opowieść o momencie, w którym przykrajana do politycznych potrzeb pamięć na chwilę zostaje uwolniona. Po politycznej odwilży 1956 roku i pierwszym konkursie na „pamiętnik osadnika Ziem Odzyskanych” rusza lawina – nie tylko wspomnień, ale i skarg. Sprawdzimy, co takiego bolało i bulwersowało osadników i osadniczki.

W rozdziale szóstym ruszymy za żołnierzami. Tymi, którzy zginęli w trakcie walk na Wale Pomorskim, na linii którego leży Wałcz, i tymi, którzy przeżyli. To ich, żywych i umarłych, zaprzęgnięto do budowy mitu. Z tym mitem, który w latach pięćdziesiątych zaczyna chylić się ku upadkowi, spędzimy dłuższą chwilę w pewnej kolejce. A później sprawdzimy, jak ów mit odświeżano w chwilach potrzeby – lata sześćdziesiąte to bowiem okres świętowania Tysiąclecia Państwa Polskiego. „Ziemie Odzyskane” i tu miały swoją rolę do odegrania. O tym opowiada rozdział siódmy.

Ta sama data, a dwa różne jubileusze. W rozdziale ósmym zobaczymy, dlaczego Kościół rzymskokatolicki nie obchodził tysiąclecia państwa, ale milenium chrztu Polski. A przy okazji zbadamy, skąd się w ogóle polski Kościół rzymskokatolicki na „Ziemiach Odzyskanych” wziął i dlaczego tak bardzo bał się, że buduje „dom na piasku”.

W rozdziale dziewiątym zobaczymy, że historia może płynąć w dwóch różnych kierunkach. Kiedy dla jednych idzie do przodu, dla drugich coraz bardziej się cofa. Dzięki temu spotkamy wreszcie tych, którzy byli tu wcześniej: Niemców i Niemki. Zobaczymy, co po nich pozostało, a co do listy rzeczy pozostawionych dopisała wyobraźnia przybyszów. Naszym przewodnikiem będzie miłośnik przyrody i amator taksydermii Hermann Löns, który na życie zarabiał poezją i pośmiertnie został nawet autorem hymnu niemieckiej marynarki wojennej. Autor, który niemal dwie dekady życia mieszkał w Deutsch Krone. To on, a właściwie widma, które po sobie pozostawił, staną w centrum naszej uwagi. Nawiedzą nas duchy i niemieckie przedmioty. I wreszcie – wybierzemy się na cmentarz.

Czy niemieckie miasteczka ożywają w polskiej wyobraźni? To będzie rozdział dziesiąty. Ostatnie spotkanie z naszymi dotychczasowymi przewodniczkami i przewodnikami, a równocześnie podróż do dziś. Zobaczymy, czy da się tę historię opowiedzieć do końca.

Zapraszam. Popatrzmy przez chwilę razem w jednym kierunku.

Uwaga dotycząca źródeł

W tej opowieści wykorzystuję przechowywane w licznych archiwach państwowych, diecezjalnych i instytucjonalnych dokumenty oraz pamiętniki. Dla wygody osób czytających tę książkę często uwspółcześniam bądź ujednolicam pisownię. Starałam się jednak zachować charakterystyczne cechy wielu zapisów. Stąd często pomieszane wielkie i małe litery czy błędy gramatyczne i interpunkcyjne. Nie oznaczają one, że korektor zasnął, ale dają wgląd w rozmaitość postaw, jakie wobec polszczyzny przyjmowali twórcy i twórczynie źródeł.

Nie wszystkie postacie występujące w książce wymienione są z imienia i nazwiska. Dotyczy to zwłaszcza twórczyń i twórców pamiętników. Przyjęłam obowiązującą w badaniach antropologicznych zasadę anonimizacji, co oznacza, że osoby niepełniące funkcji publicznych lub nieskładające oficjalnie na ręce danego urzędu swoich danych osobowych wymieniam jedynie z imienia – zmieniałam je, kiedy dana osoba wyraźnie podkreśliła, że sobie tego życzy. Podobnie postępuję z wiadomościami pozyskanymi w trakcie badań terenowych, które od lat prowadzę na Pomorzu Środkowym. Gdyby ktoś z was odnalazł na kartach tej książki swoich bliskich i chciał, by w kolejnych wydaniach pojawili się oni pod nazwiskiem, proszę o kontakt z redakcją.

Wyjątek stanowią jedynie wspomnienia już opublikowane pod imieniem i nazwiskiem. Te traktuję podobnie jak odniesienia do literatury, a ich bohaterki i bohaterów przytaczam zgodnie z zapisem w danym źródle.

W powyższych wyborach kierowałam się zarówno wrażliwością antropologiczną, w której dobro rozmówczyni czy rozmówcy – niekoniecznie życzących sobie, by ich historie można było dopasować do nadal żyjących osób – stawia się na pierwszym miejscu. Taki szacunek dla prywatności ani nie umniejsza narracjom, które przytaczam, ani nie podważa siły, którą w sobie niosą.

Przypisy

[1] A. Kwilecki, Pionierskie przedsięwzięcia badawcze poznańskiej socjologii 1921–1922. Konkurs na życiorys własny pracownika fizycznego, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2011, z. 2, s. 323–331.

[2] Wszystkie cytaty z odezwy konkursowej za stroną Towarzystwa im. Floriana Znanieckiego, tfz.com.pl, dostęp 22 III 2023.

[3] F. Jakubczak, Wstęp, w: Pół wieku pamiętnikarstwa, wybór i oprac. S. Adamczyk, S. Dyksiński, F. Jakubczak, Warszawa 1971, s. 8, 17.

[4] K. Dunin-Wąsowicz, Pół wieku pamiętnikarstwa, „Dzieje Najnowsze” 1972, R. 4, z. 3, s. 238.

[5] Dyskusja o tym, jak właściwie powinno się zapisywać tę nazwę, trwa. Ba, bywa ona nawet nazywana „semantyczną zmorą” – zob. K. Siewior, Ziemie Odzyskane – od geografii wyobrażonej do negatywnego mnemotoposu (prolegomena), w: „Ziemie Odzyskane”. W poszukiwaniu nowych narracji, red. E. Kledzik, M. Michalski, M. Praczyk, Poznań 2018, s. 64. Początkowo zapisywano ją bez cudzysłowu i wiele osób posługujących się nią dzisiaj w odniesieniu do przeszłości proponuje tak właśnie jej używać: czyli jako terminu historycznego, wskazującego na konkretną rzeczywistość pewnego okresu. Nie różniłaby się ona wtedy od innych nazw krain geograficznych. Uwagę zwraca jednak coś innego – i na ten aspekt kładę również nacisk w tej książce: że „Ziemie Odzyskane” to nie jest nazwa neutralna, może też stanowić – kuszącą, ale upraszczającą – perspektywę, w której obejmowane przez nią tereny tracą swoje lokalne specyfiki (zob. Region czy regiony? Ziemie Zachodnie i Północne 1945–1989, red. W. Kucharski, Wrocław 2022, s. 12–16; R. Traba, (Nie-)powroty. Esej o doświadczeniu i pamięci roku 1945, „Historia@Teoria” 2017, nr 4, s. 106–110). Stąd z jednej strony mój dystans podkreślony cudzysłowem (więcej o tym w rozdziale 10), z drugiej zaś podążanie za intuicjami badaczek i badaczy, którzy w ten sposób podchodzą do tego terminu i właśnie taki zapis stosują (zob. np. M. Praczyk, Pamięć środowiskowa we wspomnieniach osadników na „Ziemiach Odzyskanych”, Poznań 2018, s. 18–22).

[6] O czytaniu pamiętników jako źródła historycznego i związanych z tym zastrzeżeniach pisze obszernie B. Halicka, Polski Dziki Zachód. Przymusowe migracje i kulturowe oswajanie Nadodrza 1945–1948, tłum. A. Łuczak, Kraków 2015, s. 34–39.

[7] Pamiętniki osadników Ziem Odzyskanych, red. Z. Dulczewski, A. Kwilecki, Poznań 1963. Nieco wcześniej ukazuje się również pierwszy tom z serii Mój dom nad Odrą (Zielona Góra 1961).

[8] C. Steedman, Dust. The Archive and Cultural History, New Brunswick–New Jersey 2001, s. 17. Jeśli nie zaznaczono inaczej, cytaty z prac w językach obcych w tłumaczeniu autorki książki.

[9] Archiwum Państwowe (dalej: AP) Szczecin, Państwowy Urząd Repatriacyjny Powiatowy Oddział w Wałczu, sygn. 19, Wykaz repatriantów i przesiedleńców w gminie Szwecja.

[10] AP Szczecin, Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Szczecinie, sygn. 2060, Komitet Powiatowy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Wałczu – Protokoły narad sekretarzy komitetów gminnych i aktywu, k. 41.

Deutsch Krone gdzieniegdzie wraca. Jak tutaj, gdzie spod warstwy polskiej farby i napisu „Wałcz” ciągle wyłania się ten wcześniejszy. I miastowtórzy.

DYPLOMATA I: Sprawa to międzynarodowa. Właśnie odbyła się konferencja, na ogólną skalę, rozumie się, absolutnie międzynarodowa, ściśle wszechświatowa. […]

JEDEN Z DYPLOMATÓW: Konferencja w sprawie granic.

JEDEN Z DYPLOMATÓW: …I właśnie ustalono, że granice między mocarstwami… […]

DYPLOMATA I: […] Ustalono więc, że granica będzie tutaj.

JA: Doskonale!… Jak to, tutaj.

DYPLOMATA I: Tu, u państwa.

JA: Nie rozumiem, w moim domu?

DYPLOMATA I: O, o, właśnie!

JA: Tu, w mieszkaniu?

DYPLOMATA I: Nie inaczej.

JA: Przez tę izbę?

DYPLOMATA I: I przez kuchnię. Zresztą zaraz wytyczymy. […]

Sławomir Mrożek, Dom na granicy, „Dialog” 1967, nr 5, scena 1, s. 7

Rozdział 1

Naturalne przedłużenie Polski

Tadeusz Skoczeń nie wie, dokąd przyjechał • Leonard Borkowicz wie, co ma zrobić • Edward Ochab łagodzi konflikty • Maria Konopnicka wskazuje kierunek • Winston Churchill ma braki z geografii • Mieszko I trafia nad Bałtyk • Franciszek Niewidziajło zaślubia morze • A naród głosuje trzy razy tak (lub nie)

Tadeusz Skoczeń nie wie, dokąd przyjechał

Nowe początki są ekscytujące.

Chyba że nie wiadomo, gdzie i kiedy zacząć.

Wojna skończy się dopiero za kilka tygodni, ale Tadeusz Skoczeń jest w drodze. Ma tworzyć nową rzeczywistość. Wiosną 1945 roku już wiadomo, że nowa Polska przesunie się na zachód, nie ma tylko jeszcze pewności, jak daleko sięgnie. Ale na terenach, które znamy jako „Ziemie Odzyskane”, już trwa ruch. Ruch i chaos.

Sprawa „odzyskiwania” jest pilna.

Mieczysław, który uda się do Szczecina, po prostu chce znaleźć dla siebie jakieś mieszkanie. Jego Warszawa leży w ruinach. Kiedy dowiaduje się, że „Rząd wydał odezwę ażeby Ci co nie mają mieszkania udawali się na Zachód celem zagospodarowywania Ziem Odzyskanych ażeby wykazać że na ziemiach tych już zamieszkują polacy, przed spotkaniem w Poczdamie”[1], rusza. Ale aby udowodnić prawa Polski do tych terenów, należy nie tylko sprowadzić nowych, polskich mieszkańców. Trzeba także stworzyć sensowną administrację terenową, która wesprze proces osadnictwa, a w perspektywie doprowadzi do scalenia „odzyskanych” terenów z resztą kraju, ściętego na wschodnim przedwojennym krańcu. Trudno jednak jasno wyłożyć, jakie są prawne podstawy działania polskiej administracji na „Ziemiach Odzyskanych”. Wojna się wszak jeszcze nie skończyła. A polska obecność na zachodzie i północy sięga tak daleko, jak doszła ofensywa.

Skoczeń, mianowany sekretarzem powiatowym Polskiej Partii Robotniczej, jest członkiem jednej z licznych grup operacyjnych, które wyruszą na „Ziemie Odzyskane”. W ostatnich dniach marca 1945 roku Skoczeń pisze w swoim sprawozdaniu, że przyjeżdża „do miejscowości Deutsh Krone”. W kolejnych raportach konsekwentnie pisze o „Deutsh Krone”, choć nazwę zapisywało się – jak każe niemiecka ortografia – „Deutsch Krone”. Ale zastanawia nie tylko nazwa miejscowości, którą przekręca. Informuje, że wraz ze swoją grupą został wprawdzie wydelegowany „do miejscowości Jastrow w charakterze pełnomocników tymczasowego rządu”, ale w Jastrowie coś im nie pasuje.

Chaos organizacyjno-terminologiczny trwa. Słowo „pełnomocnik” może oznaczać każdego organizatora zarówno na szczeblu samorządowym, jak i partyjnym. Skoczeń notuje, że ruszają dalej na południowy zachód i docierają do Deutsch Krone, gdzie w „porozumieniu z kom[endantem] wojennym oraz po przeglądzie planów tegoż powiatu” dochodzą „do przekonania, że nie Jastrow, a Deutsh Krone jest miastem powiatowym”. Skoczeń informuje: „wobec tego w tymże mieście zostaliśmy”[2]. Tadeusz Skoczeń przyjechał, żeby dowiedzieć się dokąd.

Bo nie wiadomo, dokąd się przyjechało: czy miastem powiatowym, w którym wypada osiąść, jest Jastrow, czy Deutsch Krone. Podobne wątpliwości ma wiele osób. „W sumie zabrało się na te wozy kilka innych rodzin ze stacji w Wałczu” – wspomina Józef Bratosiewicz. To nowi osadnicy, przyjechali z Łęczycy. A Wałcz – to Deutsch Krone. W drogę pomógł im ruszyć łęczycki oddział Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, instytucji powołanej do zarządzania ruchem i chaosem. Powstaje już w 1944 roku, placówki tworzą się najpierw na „Ziemiach Dawnych” – czyli terenach, które w 1939 roku należały do Polski i gdzie Polska pozostała – i wraz z ruchem wojsk sięgają coraz dalej na zachód. Oddział w Wałczu powstaje w kwietniu 1945 roku. Rodzina Józefa, która tam trafiła, wsiada na wozy, chce jechać dalej. „Nie wiemy tylko, gdzie mamy jechać!” – pisze Józef, bo że na „Ziemie Odzyskane” dojeżdża się pociągiem, to wiadomo, ale dokąd ruszyć ze stacji kolejowej? Część rodziny jedzie wozem, prowadzi furman, który wie dokąd. Inni idą, bo trzeba jeszcze prowadzić krowę. Ci „dostali informację, dokąd iść. Informacja była ustna i jak się okazało niekompletna. Przecież nikt tego nie zapisywał”. W powojennej rzeczywistości było po temu wiele powodów: począwszy od tego, że nie było na czym pisać, a skończywszy na braku stosownych umiejętności. „Mieli iść do miejscowości Cypnów, a kierunek główny, to mieli iść szosą na Jastrów. Ponieważ trudno im było to pamiętać, to tylko pamiętali, żeby iść na »Astrów«”. Droga okazuje się podstępna, nikt nie wyjaśnia osadnikom, że trzeba skręcić z głównej szosy, żeby lasami dojechać do Zippnow, tego całego Cypnowa, które stanie się Sypniewem. Wszyscy zapamiętują więc tyle, ile można, i na bieżąco próbują odnaleźć się w nowej przestrzeni.

Nastaje wieczór, ani krowy, ani jej opiekunów nadal nie ma. Józef wychodzi na zwiady, ale spotyka tylko radzieckich żołnierzy pracujących na polu. „Maruderzy” docierają dopiero następnego dnia po południu. Przenocowali ich na posterunku w Jastrowie[3].

Jastrow – dzisiejsze Jastrowie – to niewielkie miasteczko z ciasną kamieniczną zabudową położoną wzdłuż dwóch szos. Wiosną 1945 roku doznaje tylko niewielkich zniszczeń. Z jednej strony zatem mogło się Skoczniowi wydać wystarczająco prestiżowe, by pasować na stolicę powiatu. Z drugiej musiało wzbudzić podejrzenia, skoro podjął decyzję o wyruszeniu dalej na zachód, gdzie studiował mapy i dopytywał o zdanie radzieckiego komendanta wojennego. Takie błądzenie wymusiła na Skoczniu sytuacja wojenna wiosny 1945 roku.

Jastrow, Jastrowie, Astrów… Ktoś musi stwierdzić, jak to miejsce się w końcu nazywa. Pozmieniać niemieckie tabliczki na polskie. „Odzyskiwanie” wymaga dokumentów, urzędów i pieczątek.

I pod tym względem panuje ruch i chaos.

Leonard Borkowicz wie, co ma zrobić

Tworzenie polskiej administracji na „Ziemiach Odzyskanych” jest kompromisem między śmiałym, utopijnym planem zanurzonym w ideach przedwojennych, między niemal naukowym pomysłem, wspieranym przez gremia badawcze, a rzeczywistością nadzoru Związku Radzieckiego. Józef Bratosiewicz na widok radzieckich żołnierzy żnących zboże zanotuje, że „widocznie dla swoich na wysyłkę do kraju”.

Zabieranie zboża – to tylko początek. Związek Radziecki chce mieć kontrolę nad wszystkim, co dzieje się na zdobywanych obszarach. Przygotowuje tym samym grunt pod to, co ma wkrótce nastąpić: rozciągnięcie nad Polską radzieckiego parasola. Nowe polskie władze – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) – mają tego świadomość. Nie pozostaje nic innego, jak pod koniec lipca 1944 roku przyklasnąć pomysłowi, by na „odzyskiwanych” terenach powstawały radzieckie komendantury wojenne. Gdzie? Nie od razu wiadomo. Władze radzieckie w lutym 1945 roku powołują strefę przyfrontową, widmowy pas szerokości do stu kilometrów za przesuwającą się linią wojsk. Tu głos mają zawsze Sowieci[4]. Komendantury mają się ulokować w każdym miasteczku, które posiada znaczenie strategiczne. W dokumencie dodano kurtuazyjny zapis o współpracy z polskimi władzami. Tymi na miejscu, bo emigracyjny rząd w Londynie wciąż istnieje, ale nie uda mu się już uzyskać kontroli nad sytuacją w kraju. Pozostanie mu tylko prestiż i poczucie dziejowej niesprawiedliwości.

A tymczasowym rządem na miejscu, z którym rozmawiają Sowieci, początkowo jest PKWN. Ten rząd ma się wydawać ściśle techniczny, nie ma w nim ministrów, są tylko kierownicy resortów. Jakby nie chodziło o władzę, a wyłącznie o uporządkowanie sytuacji. Ma wyglądać na pluralistyczny, reprezentujący różne stanowiska polityczne. Ale nie da się przeoczyć, że powstająca w Lublinie instytucja ma jednego głównego architekta: Józefa Stalina.

To miasto, Lublin, odgrywa przez chwilę rolę stolicy w państwie, które razem z sowiecką maszyną wojenną przesuwa się coraz bardziej na zachód. Wraz z Armią Czerwoną idą też żołnierze niedawno sformowanych 1 i 2 Armii Wojska Polskiego (których poznamy bliżej w rozdziale 6).

Niezależnie od sympatii politycznych lubelskich władz pozostawienie „odzyskiwanych” terenów wyłącznie pod kuratelą sowiecką jest nie do przyjęcia. Nawet dla polskich komunistów. Rząd Tymczasowy, który z końcem 1944 roku zastąpił PKWN, 14 marca 1945 roku podjął uchwałę o zorganizowaniu administracji państwowej na „Ziemiach Odzyskanych”, dzieląc je na cztery okręgi i tworząc zrąb polskiego samorządu terytorialnego.

Okręg I to Śląsk Opolski, Okręg II – Śląsk Dolny, Okręg III – Pomorze Zachodnie, a Okręg IV – Prusy Wschodnie. W pewnym uproszczeniu, okręgi te staną się później województwami, a ich pełnomocnicy – wojewodami. Na pełnomocnika na obszar Śląska Opolskiego powołano generała Aleksandra Zawadzkiego, członka prosowieckiego Związku Patriotów Polskich i oficera 1 Armii Wojska Polskiego[5]. Kuratelę nad Dolnym Śląskiem objął wicewojewoda kielecki i przedwojenny działacz Polskiej Partii Socjalistycznej Stanisław Piaskowski. Pełnomocnikiem na Pomorze Zachodnie został Leonard Borkowicz, przedwojenny komunista i więzień Berezy Kartuskiej[6]. Do Prus Wschodnich pojechał doktor praw Jakub Prawin, żołnierz 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. Każdy pełnomocnik okręgowy powołał pełnomocników obwodowych, oni zaś zainicjowali powstanie urzędów obwodowych, późniejszych starostw powiatowych.

Pierwszej powojennej jesieni Leonard Borkowicz przemawia do urzędników zgromadzonych na drugim już Zjeździe Pełnomocników Obwodowych Pomorza Zachodniego w Koszalinie. Jego słuchacze już od kilku miesięcy zmieniają dawne ziemie niemieckie w nową Polskę.

Świeżo powołany pełnomocnik okręgowy Leonard Borkowicz udziela siedemnastopunktowej instrukcji swoim pełnomocnikom obwodowym. Robi to z Piły (niemieckiej Schneidemühl), tymczasowej stolicy Pomorza. Piotr Zaremba, który wkrótce wyruszy na Pomorze z Poznania, by stać się pierwszym polskim prezydentem Szczecina, zanotuje po czasie: „Na razie Borkowicz zamierzał sam przeprowadzić kilkudniowy rekonesans Pomorza Zachodniego, wysyłając jednocześnie jednego ze swych oficerów do Piły w celu przygotowania kwater dla przyszłego urzędu wojewódzkiego”[7]. Objeżdża kolejne miasta i miasteczka, jest w Świebodzinie, Białogardzie, przyjeżdża do Wałcza. „Gdyby w Pile nie można było umieścić siedziby władz – notuje dalej Zaremba – tymczasową stolicę województwa zamierzano ulokować w Wałczu”[8]. Pełnomocnik Borkowicz zaleca swoim przyszłym urzędnikom nawiązywanie relacji z radzieckimi komendantami[9]. To od nich przyszli polscy administratorzy mają dowiadywać się, kto mieszka w regionie i jak wygląda sprawa zapasów i zasobów. Od nich mają otrzymywać sprzęty i narzędzia. Wreszcie z nimi powinni konsultować wszelkie swoje plany.

Dokumentów z 1945 roku nie ma znowu tak wiele. Odtwarzanie rzeczywistości, która się dopiero kształtowała, wymaga sięgania do pamiętników, relacji spisywanych po latach, często przez głównych aktorów tych wszystkich wydarzeń. Słyszeliśmy przed chwilą utrwalony po latach głos Piotra Zaremby. Jakby sami bohaterowie próbowali sobie z dystansu uporządkować to, co się wydarzyło. Pamięć jednak próbuje budować spójne opowieści, syntetyzować coś, co było może dużo mniej spójne i poukładane, niż chciałoby się pamiętać. Być może właśnie dlatego Borkowicz zapamiętuje wydawane przez siebie polecenia inaczej.

„Zaczynam powoli odtwarzać to sobie” – mówi. Jest koniec lat osiemdziesiątych. Borkowicz wraca na Pomorze po wielu latach nieobecności, towarzyszy mu ekipa dokumentalistów[10]. Właśnie wylądowali w Goleniowe, zmierzają do Szczecina. Kamera jest włączona. Jadą połataną drogą. Na poboczach stoją pomniki pozbawione tablic. Nic już nie mówią. Nawet las sprawia wrażenie, jakby rósł krzywo. Borkowicz, starszy mężczyzna z wąsem i w charakterystycznych kocich okularach, odwraca się co chwila w kierunku kamery na tylnym siedzeniu i opowiada:

Tak się złożyło, że zaczęło się to od Piły. I z Piły już wysłałem pierwszą ekipę, która miała przyjechać do Szczecina i do innych miejscowości. Zebrałem tych ludzi, a to był ogromny teren […], czterdzieści sześć powiatów. I czterdzieści sześć ekip. I ja podchodziłem po kolei do każdego z tych kierowników tych ekip, które jeździły, i zadawałem wszędzie to samo pytanie.

Mówiąc „ekipy”, Borkowicz ma na myśli grupy operacyjne, a „kierownikami” są pełnomocnicy obwodowi, o których się przed chwilą dowiedzieliśmy. Mężczyzna opowiada potoczyście, ze słyszalnym zaśpiewem. Nie potrzebuje pytań pomocniczych. Pamięć do niego wraca:

Co pan… Pierwsza rzecz, którą pan zrobi, jak pan przyjedzie na miejsce? Każdy się bardzo wysilał. Jeden powiedział: przeprowadzę spis ludności. Drugi powiedział: zacznę siewy wiosenne, bo to marzec był. Źle. Porozumiem się z komendantem wojennym. Źle. [kaszlnięcie] Zrobię spis przemysłu. Źle. To ja już nie wiem. Odeśle mi pan samochód. To jest pierwsza rzecz, którą pan zrobi, bo ja nie mam samochodu. Wysiądzie pan i odeśle mi pan z powrotem samochód. Na to nikt nie mógł wpaść.

Czyli po pierwsze – chaos i braki sprzętowe. Na wieloletnie strategie i plany pięcioletnie przyjdzie jeszcze czas. Na razie pierwszym zmartwieniem są uszczuplone wojną zasoby. Jeden samochód, z którym trzeba sobie jakoś radzić, bo w razie nieodesłania grozi paraliż całego okręgu. A jeśli dodać do tego, że nie wiadomo, gdzie w zmiennokształtnej Polsce w połowie lat czterdziestych XX wieku znajdują się właściwe centra decyzyjne, to wypada za anonimowym korespondentem Biura Studiów Osadniczo-Przesiedleńczych z jednej ze wsi powiatu myśliborskiego jeszcze w 1947 roku powiedzieć: „Tu chaos”[11].

Edward Ochab łagodzi konflikty

Do wielu miasteczek na „Ziemiach Odzyskanych” zmierza po parę grup operacyjnych, podobnych do tych, które we wspomnieniach przywołuje Borkowicz. Ruszają często z różnych kierunków. Do Wałcza, do którego trafi ostatecznie towarzysz sekretarz Skoczeń, takie grupy dotrą z kilku większych miast: i z Poznania, i z Gdańska, i z Bydgoszczy[12]. Wybuchają konflikty. Kłócą się wysłannicy mający zabezpieczać maszyny przemysłowe – entuzjastycznie demontowane i wysyłane na wschód przez Sowietów – z urzędnikami administracji ogólnej i partyjnej. Kłócą się milicjanci, służby bezpieczeństwa, urzędnicy Państwowego Urzędu Repatriacyjnego[13]. Ze sobą i z innymi. Nie wiadomo, gdzie zaczynają się kompetencje jednego urzędu, a kończą drugiego[14].

Stosunkowo najprościej jest dwóm grupom: pocztowcom i kolejarzom. Oni są pierwsi. Zatrzymany na szesnastomilimetrowej taśmie Borkowicz, kiedy po raz pierwszy odwróci się z fotela pasażera do tyłu, żeby wyjaśnić coś filmowcom, też o tym wspomina: „A czy panowie wiecie, że jak… Pierwsze tylko podmuchy były tego, że tutaj jakoś coś… Polska zaczyna być na ziemi szczecińskiej, to jedni z pierwszych kto był? Kolejarze”[15]. Do Wałcza, niedoszłej stolicy województwa, też dotrą jako jedni z pierwszych. Trzeba zorganizować łączność, tę, która pozwoli wiadomościom i ludziom swobodnie się przemieszczać. W dokumentach nie znajduję śladu sporów między nimi – a to właśnie kłótnie pozostawiają po sobie ślad w archiwach. Im więcej kłótni, tym więcej śladów. Może to jednak znaczyć, że część archiwów po prostu się nie zachowała.

W teorii sytuacjami kryzysowymi powinno zarządzać powołane do życia jeszcze w lutym 1945 roku Biuro Ziem Zachodnich. Podlegało Ministerstwu Administracji Publicznej, a szefujący mu minister – Edward Ochab – został równocześnie Pełnomocnikiem Generalnym dla Ziem Odzyskanych. To członek Polskiej Partii Robotniczej, tak samo jak Skoczeń. A przynależność partyjna wyznacza poglądy na powojenną rzeczywistość. Bo kłócą się nie tylko urzędnicy, narasta też spór na linii komuniści–ludowcy, czyli przedstawiciele Polskiego Stronnictwa Ludowego. W Wałczu widać to jak w soczewce: z lektury raportów Skocznia, komunisty, wyłania się niemal apokaliptyczny obraz regionu, zarządzanego przez pełnomocnika obwodowego Stefana Zarembę, ludowca. Ekstrawagancką polszczyzną Skoczeń w ostatnim ze swoich zachowanych raportów oznajmia: „Ocena polityczna terenu przedstawia się przyrównując konanie dziecka, które nie rozumie co się z nim w chwili tej dzieje”[16]. Mówiąc prościej: zarządzanie obwodem nie mogłoby być gorsze. Pepeerowcom, którzy jeszcze nie rządzą samodzielnie, wszystko zresztą wydaje się nie działać wystarczająco sprawnie. Generalnie – powinno być inaczej. W samych sobie widzą kandydatów do zrealizowania tej zmiany. Skoczeń pisze: „Ogólnie reasumując powyższe, możliwości są wielkie jednak rozbijają się zawsze o jakiś czynnik reakcyjny”[17]. Ludowcy też są niezadowoleni, ale ich rozgoryczenie jest dużo mniej barwne. Widać w ich sprawozdaniach niedolę codziennego administrowania: niedostatki żywności, zagarniętej w całości przez wojsko, uciekający z powodu niskich pensji urzędnicy, brak ekonomicznych warunków do przyjęcia kolejnych osadników[18]. Z takimi problemami ideologia sobie nie poradzi.

Trzeba za to wszystko to wytłumaczyć przyjeżdżającym tu ludziom, którym obiecywano nowe życie, a nie trudności administracyjne. Radosne powitanie na „piastowskich ziemiach” i zaproszenie do „gospodarzenia ziemią praojców” nie przesłonią tego, że po przyjeździe brakuje kaszy i tłuszczów, a „marmelada w puszkach nadaje się do użytku po zebraniu pleśni”[19]. Nikomu, ani komunistom, ani ludowcom, nie zależy na społecznym niezadowoleniu.

A jednak, choć władze zdają sobie z tego sprawę, to latem 1945 roku nadal znajdujemy się w sytuacji, w której poszczególne urzędy, instytucje i organizacje nie mogą się porozumieć. I to nie tylko dlatego, że słabo działa łączność, ani nie dlatego, że środków lokomocji jest mało lub nie działają. Przede wszystkim dlatego, że nowe ramy prawne funkcjonowania „Ziem Odzyskanych” nie są dostatecznie określone. Wystarczy wspomnieć, że ruchem ludności zawiaduje nominalnie Państwowy Urząd Repatriacyjny, ale i on nie ma pełni praw. Osadnictwo prowadzą naraz przedstawiciele PUR-u i komitety przesiedleńcze, podległe lokalnym władzom, swoje do powiedzenia mają urzędy ziemskie, a to jeszcze nie wszyscy zainteresowani. To kto i o czym ma decydować?

Problemu wcale nie rozwiąże powstanie latem 1945 roku Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, w którego skład wchodzą, oprócz komunistów, także ludowcy. Jedność jest tu tylko hasłem. Walka komunistów z ludowcami o władzę trwa zarówno na szczeblu lokalnym, jak i centralnym. I przekłada się na to, jak zarządza się „Ziemiami Odzyskanymi”. Komuniści zrzekają się części kontroli nad nimi. Komunistę Edwarda Ochaba na stanowisku ministra administracji publicznej – a zarazem Pełnomocnika Generalnego dla Ziem Odzyskanych – zastępuje Władysław Kiernik, ludowiec. PPR szybko zaczyna żałować tej decyzji. Ale jak zabrać to, co raz się dało? Stworzyć nowe ministerstwo. Ale to dopiero w listopadzie (i w rozdziale 3).

A skoro nie mogą się dogadać w centrali, to co mają począć ci już na miejscu?

Maria Konopnicka wskazuje kierunek

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Przypisy

[1] Książnica Pomorska w Szczecinie, Pamiętnik P-268.

[2] AP Szczecin, Komitet Wojewódzki Polskiej Partii Robotniczej w Szczecinie, sygn. 368, Sprawozdania opisowe komitetu powiatowego i komitetu miejskiego w Wałczu, 30 III 1945–30 XII 1946, k. 1.

[3] Wszystkie cytaty ze wspomnień Józefa za: J. Bratosiewicz, Memuary Zachód w: Sypniewo. Moja mała ojczyzna we wspomnieniach, Sypniewo 2011, s. 12–13.

[4] Stało się tak na podstawie tzw. dyrektywy nr 7558, zob. Postanowienie Państwowego Komitetu Obrony ZSRR nr 7558, Moskwa, 20 II 1945. Tekst po rosyjsku w: Armia Radziecka w Polsce 1944–1956. Dokumenty i materiały, oprac. M.L. Krogulski, Warszawa 2003, s. 22–24.

[5] Więcej na temat tej postaci w: J. Mokrosz, Aleksander Zawadzki – działacz komunistyczny i wojewoda śląski (1945–1948), Warszawa–Katowice 2017.

[6] Biografię pełnomocnika napisała K. Rembacka, Komunista na peryferiach władzy. Historia Leonarda Borkowicza 1912–1989, Warszawa–Szczecin 2020.

[7] P. Zaremba, Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945–1950, Poznań 1980, s. 28. Zaremba prowadził również dziennik, a o ogromie pracy, jaką wykonał, pisze E. Krasucki, Zaremba non-fiction. Kilka refleksji wokół sporu o biografię, „Kronika Szczecina 2012”, red. K. Kozłowski, M. Frankel, A. Bartczak, 2013, nr 31, s. 200.

[8] P. Zaremba, Wspomnienia prezydenta Szczecina…

[9] Więcej zob. K. Rembacka, Komunista na peryferiach władzy…, s. 229.

[10] Cytaty pochodzą z filmu Pełnomocnik rządu, reż. i scen. A. Androchowicz, 1983–1987.

[11] Archiwum Akt Nowych (dalej AAN) w Warszawie, Ministerstwo Ziem Odzyskanych, sygn. 1662, Uwagi i informacje korespondentów terenowych o stosunkach na Ziemiach Odzyskanych, k. 123.

[12] K. Rembacka, Komunista na peryferiach władzy…, s. 221–223.

[13] Tamże, s. 219.

[14] A. Magierska, Przywrócić Polsce. Przemysł na Ziemiach Odzyskanych 1945–1946, Warszawa 1986, s. 87–88.

[15] Pełnomocnik rządu, reż. i scen. A. Androchowicz, 1983–1987.

[16] AP Szczecin, Komitet Wojewódzki Polskiej Partii Robotniczej w Szczecinie, sygn. 368, Sprawozdania opisowe komitetu powiatowego i komitetu miejskiego w Wałczu – 30 III 1945–30 XII 1946, k. 12.

[17] Tamże, k. 14.

[18] AP Szczecin, Urząd Wojewódzki Szczeciński, sygn. 670, Miesięczne sprawozdania sytuacyjne pełnomocnika obwodowego i starosty powiatowego w Wałczu, k. 61–63.

[19] AP Gorzów, Państwowy Urząd Repatriacyjny Oddział Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim, sygn. 6, Zaopatrzenie punktu przyjęcia z zachodu w Gorzowie Wielkopolskim, 1945, k. 5.

Spis treści:

Okładka

Strona tytułowa

Miriady martwych

Rozdział 1. Naturalne przedłużenie Polski

Rozdział 2 . Urząd bez środków lokomocji

Rozdział 3. Świat nie torba

Rozdział 4. Towar eksportowy

Rozdział 5. Rejestr naszych grzechów

Rozdział 6. Bo to żywy człowiek szedł

Rozdział 7. Potrzeba wielkiej rocznicy

Rozdział 8. Kartografia kanoniczna

Rozdział 9. Heim

Rozdział 10. O tym, czego nie ma

Taka sobie anomalia

Podziękowania

Bibliografia

Spis ilustracji i źródeł

Strona redakcyjna

Copyright © Karolina Ćwiek-Rogalska, 2024

Copyright © Wydawnictwo RN, 2024

Redaktorka inicjująca: Karolina Głowacka

Redaktor prowadzący: Filip Pachla

Recenzja naukowa: dr Katarzyna Rembacka

Redakcja: Piotr Chojnacki

Korekta: Agnieszka Pawlikowska, Przemysław Żbikowski

Opieka redakcyjna: Anna Radwan-Żbikowska

Opieka produkcyjna: Tomasz Jaroszek, Justyna Jaroszek

Projekt okładki: Ula Pągowska

Mapy: Filip Pachla

Projekt makiety: Mimi Wasilewska

ISBN 978-83-972751-3-3

Wydanie I, Warszawa 2024

Wydawnictwo RN

Opracowanie ebooka: Katarzyna Rek