Copyright © Marta Wrzosek, Karolina Głowacka, 2019

Copyright for this edition © Wydawnictwo RN, 2025

Redakcja: Katarzyna Nawrocka

Korekta: Przemysław Żbikowski

Opieka redakcyjna: Anna Radwan-Żbikowska

Opieka produkcyjna: Tomasz Jaroszek, Justyna Jaroszek

Projekt okładki: Ula Pągowska

Fotografie autorek na okładce: Mikołaj Starzyński

Opracowanie graficzne ilustracji: Filip Pachla

Projekt typograficzny i skład: Robert Oleś, d2d.pl

ISBN: 978-83-977616-1-2

Wydanie II poprawione, Warszawa 2025

Wydanie I: Wydawnictwo JK, Łódź 2019

rys. Ula Pągowska

Spis treści

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Wstęp do wydania drugiego

Popatrz, powąchaj, posłuchaj Jak odkryć tajemnice grzybów

1 Własną drogą Grzybowy pomysł na życie

2 Grzybowa prehistoria Dzielni pionierzy i wymarli giganci

3 To skomplikowane Seks i nieśmiertelność

4 Szybcy i sprytni Niepozorni drapieżcy

5 Opętana mrówka O mrocznych strategiach grzybowych pasożytów

6 Pracowici grabarze Kto dobierze się do ciebie po śmierci

7 Świadkowie zbrodni Jak grzyby pomagają rozwikłać zagadki kryminalne

8 Mózg odurzony Czy grzyby są przepustką do lepszego świata?

9 Czy można się modlić do grzyba? Grzyby w religii i kulturze

10 Obiekt i inspiracja Co artyści dostrzegają w grzybach

11 Inny świat Jak wyglądałaby Ziemia bez grzybów

12 Czy istnieje leśny internet? O relacjach grzybów i roślin

13 Candida – nie imię to dziewczyny Czy odgrzybianie organizmu poprawi nasze zdrowie?

14 W pigułce Z czego wyleczą nas grzyby

15 Jak trwoga, to do… grzyba Czy grzyby uratują naszą cywilizację?

16 Co widać w mikroskopie Marty Wrzosek? Wyimki z życia mykologów

17 Szlachetny czy szatański? Jak rozpoznawać gatunki grzybów w polskich lasach

Bibliografia

Źródła ilustracji

fot. Agnes Monkelbaan

Wstęp do wydania drugiego

Marta funkcjonuje na granicy światów. W czasie spotkań trzeba być czujną. Spacerujemy, a ona nagle zbacza ze ścieżki, bo dostrzegła interesujące ją grzyby. Połowę zdania wypowiedziałam już sama do siebie, ale zamiast wzdychać i cmokać, warto ją wtedy dogonić, bo już zmieniła temat, już trzyma gałązkę z niepozornymi plamkami, przykuca przy martwym drzewie albo przygląda się resztkom po procesie trawienia jakiegoś ssaka – tam to dopiero jest grzybowy festiwal. „O, tu, widzisz te plamki? To bada mój doktorant… A tu, zobacz, bardzo ciekawy gatunek, wezmę trochę do laboratorium…” – i pakuje do torebki kawałek lasu.

Marta opowiada o świecie, który większości z nas umyka. Myśląc „grzyby”, mamy przed oczami owocniki borowików, maślaków, muchomorów; zaawansowani pomyślą może o smardzach czy czernidłakach. To tylko wierzchołek góry lodowej. Grzyby to potężne królestwo istot żywych, różnorodnych pod względem rozmiarów, miejsc występowania i trybu życia (istnieją nawet grzybowi drapieżnicy!). Są wszędzie: w powietrzu, wodzie, przenikają glebę. Są na naszej zdrowej, świeżo wymytej skórze.

Wszystko to oczywiście wiem od Marty, bo książka, którą macie w rękach, jest – redagowanym, rzecz jasna, ale autentycznym – zapisem naszych rozmów.

Nasza trwająca już prawie dekadę znajomość zaczęła się od spotkania w studiu radiowym. Dziennikarka, ekspertka, wywiad. Zadałam wtedy Marcie pytanie: „W czym pieczarka jest lepsza od człowieka?”, a ona znalazła na to odpowiedź. Audycji słuchały redaktorki z Wydawnictwa Feeria Science, zachwyciły się tą wymianą zdań i zaproponowały wspólną książkę. Dziękuję za ten impuls i dziękuję Wydawnictwu za możliwość skorzystania z redakcji tekstu wykonanej przez panią Katarzynę Nawrocką. To znacznie ułatwiło pracę nad nowym wydaniem.

Cieszę się i jestem dumna, że książka W czym grzyby są lepsze od ciebie? w Wydawnictwie RN wraca do czytelników i czytelniczek zaktualizowana, poprawiona, opatrzona nowymi, licznymi zdjęciami. Zapraszamy do lektury.

Karolina

Rozmawiam z wieloma dziennikarzami. Z nikim tak dobrze mi się nie wymienia myśli, jak właśnie z Karoliną. Jej pytania są niebanalne, każą mi przystanąć i spojrzeć na świat grzybów z innej strony – takiej, z której nigdy jeszcze nie patrzyłam. To znaczy, że to właśnie Karolina otwiera mi oczy na nowe kwestie. Prowadzi mnie pytaniami w rejony, które zaczynają mnie wciągać, więc skaczę od publikacji do publikacji i czytam. Dzięki temu świat, o którym opowiadam, jest pełniejszy, a ja z radością dzielę się tym, co odkrywam.

Gdy byłam studentką, mój promotor i przyjaciel Andrzej Batko, kiedy się spotykaliśmy porozmawiać o pracy magisterskiej, wołał już z daleka: „Dobrze, że jesteś, opowiem ci, co dzisiaj w nocy wymyśliłem!”. Podczas rozmów z Karoliną budzi się we mnie właśnie taki entuzjazm do dzielenia się wiedzą. Czytam i wiem, że mam rozmówcę, który mnie wysłucha i pchnie do dalszej pracy.

Co? Jak? Dlaczego? Wszystkie pytania, na które odpowiada biologia, stają się początkiem wątków, które każą nam przyjrzeć się życiu organizmów poznanych słabiej niż rośliny i zwierzęta. Mam nadzieję, że te nasze wspólne wędrówki przez biologię, ewolucję grzybów, biotechnologię i ekologię staną się dla czytelników początkiem ich własnych pytań. Czy? Dlaczego? Czy warto?

Na pewno warto!

Marta

Popatrz, powąchaj, posłuchaj Jak odkryć tajemnice grzybów

Wiesz, o co moi znajomi pytają, kiedy mówię im, że piszemy książkę o grzybach?

O co? Spróbuję odpowiedzieć, jeśli tylko będę wiedziała jak.

Otóż pytają, czy to będzie książka kulinarna, czy kolejny atlas grzybów.

Ach, oczywiście. Jesteśmy przyzwyczajeni do postrzegania całego królestwa przez pryzmat pieczarki i innych smacznych grzybów z kapeluszami lub ewentualnie takich, które mogą nas otruć. Pamiętam, że gdy jednemu z byłych dziekanów Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego powiedziałam, jeszcze jako studentka, o mojej tematyce badawczej, to sugerował, bym się zajęła raczej hodowlą borowików niż efemerycznymi pleśniami.

No proszę, czyli nie tylko laicy sprowadzają grzyby do roli składnika potraw?

To się zdarza także specjalistom, choć, rzecz jasna, osobiście postrzegam grzyby raczej jako źródło zadziwień i inspiracji płynących z poznania mikroświata, a także przestrzeń otwierającą nowe pytania badawcze.

Ale musisz przyznać, że obiekty twoich badań nie wydają się zbyt interesujące dla laika… Nie biegają, nie polują, nie należą do najpiękniejszych, nie stroją min, nie są milutkie i mięciutkie…

Czuję, że jeszcze nie raz ciebie i czytelników zaskoczę. To, co mówisz, to w większości niesprawiedliwe, obiegowe opinie. Co prawda grzyby nie robią uroczych min, ale potrafią zadziwić niezwykle sprytnymi rozwiązaniami życiowych problemów; nie biegają, ale niektóre z nich są mistrzami w pływaniu. A co do polowania, nie ścigają wprawdzie swoich ofiar po lesie, ale bywają sprawnymi łowcami.

Nadal zwierzęta są od nich ciekawsze. Taka pieczarka… Czy możesz podać coś, w czym jest lepsza od zwierząt? Od człowieka?

Poza tym, że – jak sądzę – jest od nas lepsza w smaku, to ma też przewagę chociażby w produkcji enzymów. Pieczarki, a w jeszcze większym stopniu inne, często dość niepozorne grzyby podstawczaki – czyli organizmy tworzące zarodniki na wyrostkach specjalnych komórek, tzw. podstawkach – dzięki swoim enzymom są w stanie strawić w zasadzie wszystko, co jest zbudowane na szkielecie węglowym. Pod tym względem są najlepsze na świecie. Nam, ludziom, jest do nich bardzo daleko.

Kierujemy się głównie wzrokiem, potrafimy dostrzec przede wszystkim kształty i barwy grzybów – i wspaniale, ponieważ jest co podziwiać, szczególnie pod mikroskopem. Ale na tym wyjątkowe piękno grzybów bynajmniej się nie kończy. Ich prawdziwe bogactwo i ich różnorodność przejawiają się w zróżnicowaniu chemicznym. Gdy czasem wchodzimy do piwnicy, mówimy, że czuć w niej grzybem, a kiedy otwieramy opakowanie sera pleśniowego, chwalimy jego intensywny aromat. Grzyby to chemiczne wytwórnie. Produkują między innymi związki zapachowe – te lotne, które wyczuwamy nosem, i te rozpuszczone w wodzie, które odczuwamy jako smaki. Grzyby tworzą je jako atraktanty i repelenty. Mają za zadanie komunikować osobniki między sobą i działać na różne organizmy w środowisku. Większość niezwykłego zróżnicowania grzybów nam jednak umyka. Cóż, nie jesteśmy wielkimi nosami i nie potrafimy wychwycić wszystkich niepowtarzalnych grzybowych aromatów. Przede wszystkim grzyby zadziwiają swoim niezwykłym repertuarem enzymatycznym. Samych enzymów co prawda zwykle nie wyczuwamy, ale zauważamy skutki ich działania. Gdy weszłam kiedyś do starego, drewnianego domku działkowego, zapadła się pode mną deska i niewiele brakowało, a wylądowałabym w ciemnej piwniczce. Oddziaływanie grzybów na otoczenie – a dokładniej dokonywany przez nie rozkład drewna – dało mi boleśnie o sobie znać. Każdy grzyb zalewa świat wyrafinowanymi produktami przemiany materii oraz enzymami.

Nie spodziewałam się, że znajdziesz odpowiedź na takie pytanie. Nieźle się zapowiada! Dobrze, czyli gdybyśmy mieli lepszy węch, to zapewne docenilibyśmy świat grzybów. A gdybyśmy mieli lepszy słuch?

Zasadniczo grzyby są ciche – o ich milczeniu jeszcze ci opowiem – ale są i takie, które wydają dźwięk podobny do huku wystrzału, choć oczywiście cichszy. Czasem trzymam w laboratorium pojemniki z krowimi odchodami, na których rozwijają się przepiękne pleśnie, między innymi zrywki, zwane po łacinie Pilobolus. Pojemniki są przykryte podziurkowaną folią aluminiową, zapewniającą dostęp powietrza. Gdy wstawiam taki pojemnik pod mikroskop stereoskopowy, zdarza się, że słyszę ciche, ale regularne stukanie.

I co to jest?

To umieszczone na szczycie strzępek zarodnie (sporangia) jak pociski z impetem odstrzeliwują od trzonków (sporangioforów). Zrywki wystrzeliwują zarodnie z prędkością do 90 kilometrów na godzinę, ale już za chwilę te grzybowe pociski najczęściej „wyhamowują” do około 20 kilometrów na godzinę. Nie brzmi to może szczególnie imponująco, ale osiągane przez nie przyspieszenie naprawdę zdumiewa. Zarodnia osiąga w powietrzu maksymalną prędkość w ciągu dwóch milionowych części sekundy.

Imponujące! Ale dlaczego one strzelają akurat pod mikroskopem?

Czarna kulka to zarodnia, zrywki strzelają nimi z imponującym impetem

fot. Marta Wrzosek

Pilobolus to grzyb, który jest wyspecjalizowanym koprofagiem, czyli organizmem odżywiającym się odchodami. Rozwija się jako pierwszy na kupach roślinożerców, bo jego zarodniki są w odchodach, jeszcze zanim te pacną na ziemię – dostają się wraz z trawą do przewodu pokarmowego i są wydalane w nienaruszonym stanie. Grzyb zaczyna kiełkować natychmiast po tym, jak znajdzie się znowu poza organizmem. Wygląda jak kryształowy balonik z czarnym beretem na długim, przezroczystym styliku. Ten czarny berecik to zarodnia, która zostaje gwałtownie odstrzelona, gdy zarodniki są dojrzałe i robi się ciepło. Moja lampa od binokularu imituje słońce, a zarodnie tłuką o folię aluminiową, zamiast padać na źdźbła traw. Czasem to prawdziwa kanonada.

Co jeszcze mogłoby nas zaskoczyć, gdybyśmy mieli lepszy wzrok?

Pewnie zdziwilibyśmy się, jak bardzo grzyby są powszechne. Wiesz, że według szacunków w jednym gramie gleby mieści się między 240 a 350 metrów strzępek i sznurów grzybniowych?

Chyba centymetrów.

Metrów, naprawdę.

240 metrów w maleńkiej grudce gleby? Przecież to więcej niż wysokość Pałacu Kultury i Nauki.

Masz rację, zarówno pałac, jak i wieża Eiffla nie mają tylu metrów wysokości, ile sznurów i strzępek jest w jednym gramie gleby. Trudno w to uwierzyć, ale wystarczy spojrzeć pod mikroskopem na grudkę materii organicznej, żeby rozwiać wątpliwości. Niemal każda najdrobniejsza grudka ziemi i każde ziarno piasku są otoczone strzępką. Oczywiście grzyb oplata ziarenka piasku nie po to, żeby cokolwiek z tego piasku wydobyć, ale dlatego, że musi prześlizgnąć się obok i dojść do jakiejś organicznej drobinki. W glebie mamy przemieszaną materię organiczną z częściami mineralnymi, a wszystko połączone jest grzybnią. Kiedyś miałam zajęcia ze studentami wspaniałej instytucji – Ekologicznego Uniwersytetu Ludowego w Grzybowie. Wyszliśmy przed budynek, pobraliśmy garstkę gleby i spojrzeliśmy przez mikroskop. Pamiętam swój zachwyt nad tą drobiną ziemi. Zobaczyłam dokładnie to, o czym wcześniej studentom opowiedziałam – grzybnię łączącą glebę w luźną, tętniącą życiem strukturę.

Strzępki. W gramie gleby z pobliskiego parku czy waszego ogródka jest około 300 metrów sieci strzępek – grzybni

fot. Marta Wrzosek

Ale to znaczy, że cała ziemia jest zagrzybiona!

I woda też. Jeśli pływasz w jeziorze i przypadkiem połkniesz nieco wody, to prawie na pewno wylądują w tobie miniaturowe grzyby z rodzaju Chytridium, Rhizophydium albo Rozella, albo inni przedstawiciele Cryptomycota. Molekularne badania różnych środowisk wodnych wykazują obecność tych grzybów zarówno w wodach słodkich, jak i słonawych czy słonych. Przedrostek crypto- wskazuje, że wciąż niemal nic o nich nie wiemy.

I co się dzieje, kiedy połkniemy takiego grzyba?

Zarodniki natychmiast zostają unieszkodliwione przez nasze soki żołądkowe. Tylko nieliczne grzyby są w stanie przeżyć taką kąpiel.

To jakie rozmiary mają zwykle grzyby, skoro niektórych możemy nie zauważyć?

Bywają bardzo różne. Wiele osób słyszało o ogromnej opieńce – gdybyś chciała, to potem więcej ci o niej opowiem, ale już teraz mogę zdradzić, że zajmuje naprawdę spore połacie terenu. Jej sznury grzybniowe są niczym rozpostarte ramiona zagarniające kłody drzewne i obejmujące pnie żywych drzew. Zazwyczaj jednak grzyby nie bywają aż tak rozłożyste. Oczywiście sporo z nich – w tym nasze ulubione borowiki, boczniaki, rydze – da się dostrzec gołym okiem, ale to dlatego, że jak na grzyby mają one duże owocniki.

Wspomnianego grzyba Pilobolus też mogłabyś wypatrzyć bez mikroskopu, ale musiałabyś się mocno pochylić nad krowim plackiem. Czasem pokrywa całe odchody i wtedy widać go już z daleka. Sporangiofory przypominają wówczas kryształowe, pokryte rosą źdźbła. Balonikowate rozszerzenie i czarny berecik zobaczymy, dopiero kiedy zaopatrzymy się w dobrą lupę. Natomiast innych przepięknych grzybów nie da się obserwować bez dobrego mikroskopu.

Syncephalis sphaerica, głowinka. Gołym okiem jej nie zobaczymy, bo mierzy milionowe części metra, ale dzięki mikroskopom możemy dostrzec jej piękno. Czyż nie wygląda jak kwiat?

fot. ZyGoLife Research Consortium

Zostańmy na łące i przyjrzyjmy się jej różnorodności, włączając w to krowie placki. Czy wiesz, jakiej wielkości może być choćby taki grzyb jak głowinka, która po łacinie nazywa się Syncephalis? Jest przynajmniej dwudziestokrotnie mniejsza od Pilobolus. Wygląda jak miniaturowa stokrotka. Mierzy około 30–50 mikrometrów (mikrometr to jedna milionowa metra). Tuż obok możemy zobaczyć jej kuzynkę zwaną drzewinką. Ten grzyb, przypominający oszronioną, delikatną gałązkę, wczepia się drobnymi chwytnikami w strzępki innych grzybów. Jego wielkość rzadko przekracza 150 mikrometrów. Prawdziwym wielkoludem w tym środowisku jest Leptosphaeria – grzyb na pierwszy rzut uzbrojonego oka przypominający wulkan, z którego wydobywa się lawa. Czasem znajdujemy go na nieprzetrawionych pędach. Może mierzyć nawet 300 mikrometrów. „Lawę” wydostającą się z czubka wulkanu tworzy lepki śluz.

Owocniki Leptosphaeria przypominają wulkany

fot. Marta Wrzosek

Robi się coraz ciekawiej! Powiedziałaś o strzępkach u grzybów. Niby każdy coś o nich wie ze szkoły, ale przypomnij, proszę, jak działają.

Cóż, podstawowe procesy życiowe są uniwersalne, więc w tym sensie strzępki działają podobnie do komórek zwierzęcych i roślinnych. Poza tym grzyby strzępkowe są zbudowane z powyginanych i rozgałęziających się rur. Te rury to strzępki. Są to ciągi komórek lub po prostu rozbudowane komórki, które mają zdolność wzrastać, rozgałęziać się, drążyć glebę, wciskać się między komórki roślin, zwierząt i innych grzybów oraz do ich wnętrza.

I te rury są długie i otwarte?

To zależy. U wspomnianych już podstawczaków, do których należą między innymi zdecydowana większość hub czy grzyby z owocnikami w formie trzonów i kapeluszy (ale także formy resupinatowe, czyli podobne do plam na drewnie), rury są podzielone ścianami, które pod pewnymi względami przypominają zastawki. Niektóre z tych ścian poprzecznych mają co prawda otwory pozwalające na przepływ cytoplazmy między sąsiadującymi komórkami, ale jednocześnie są otoczone perforowanymi strukturami błonowymi, które nie przepuszczają wszystkiego, dzięki czemu transport jest „pod kontrolą”.

Inaczej sprawa wygląda u workowców, choć i one mają swoje punkty kontrolne na przegrodach. Nazwa tych grzybów pochodzi od słowa „worek”, po łacinie ascus, i jest adekwatna do struktury typowej dla tej grupy organizmów. Ascus to zwykle wydłużona komórka, w której dochodzi do połączenia jąder i do podziałów skutkujących wytworzeniem zarodników. Gdy te są dojrzałe, worek rozrywa się lub otwiera na szczycie i uwalnia swoją zawartość. Kiedy niosę do domu papierową torebkę z ośmioma bułeczkami w środku, to często przychodzi mi na myśl, by zrobić z niej metaforę worka. Zarodników zwanych askosporami jest zazwyczaj osiem. Grupę workowców tworzy imponująca armia ponad 93 tys. gatunków. Wiele grzybów workowców ma w ścianie poprzecznej strzępki dużą porę, dziurę, dookoła której krążą ciałka Woronina – małe kuleczki w razie konieczności gotowe tę dziurę zatkać. Zwykle jednak pora jest otwarta i przez ścianę może się przecisnąć nawet jądro komórkowe.

To po co dziura w ścianie? Może lepszy byłby mur między komórkami? Wtedy po obu stronach ściany mogłyby zachodzić inne procesy.

Ależ wytworzenie pory w otoczeniu ciałek Woronina to bardzo sprytne rozwiązanie ewolucyjne. Strzępka jest strukturą, która może działać jako całość, ale w pewnych okolicznościach może też funkcjonować jako zbiór odrębnych komórek. To się przydaje, kiedy w jednej komórce dzieje się chemicznie coś innego niż w komórkach sąsiednich. Gdy zaczyna się intensywna przemiana materii, rośnie ciśnienie cytoplazmy, a ciałka Woronina są spychane w miejsce pory. Komórka zostaje odizolowana. Kiedy wraca zwykły metabolizm, ciśnienie spada, a ciałko się przesuwa i odtyka dziurę. Wtedy transport przez strzępkę przyspiesza, a niektóre związki są tłoczone w miejsca, w których ich brakuje.

To ma sens. A grzyby szybko rosną?

Przede wszystkim pamiętajmy, że niektóre grzyby nie mają budowy strzępkowej. Znane doskonale drożdże są przecież jednokomórkowe. Ale jeśli pytasz o szybkość wzrostu strzępek… to tak, czasami następuje to niemal w oczach. Są grzyby, których strzępki rosną nawet do kilku centymetrów na dobę, ale są też takie, które przyrastają milimetr albo nawet mniej w ciągu całego roku. Każdy grzyb ma w danych warunkach swoje tempo wzrostu.

Wiedza o tej szybkości przydaje się w dochodzeniach kryminalnych. Dzięki niej, na podstawie wielkości kolonii grzybów, możemy oszacować na przykład moment śmierci albo możemy dojść do tego, jak dawno dom przestał być ogrzewany i pozostaje niezamieszkany.

Czyli grzyby pomagają śledczym?

Och tak, ale o tym też ci później opowiem, bo kompletnie bym cię zagadała, a to dopiero początek naszych spotkań. Wyjawię tylko, że mam w zanadrzu intrygujące, mroczne historie.

Poza tym grzyby mogą być pomocne również dla historyków. Na przykład wiedzę o plechach porostowych, należących do najwolniej rosnących grzybów, wykorzystujemy do określenia momentu odsłonięcia danej powierzchni. Badania porostów pomogły potwierdzić, jak stare są posągi na Wyspach Wielkanocnych! Lichenometria, bo tak się nazywa ta dziedzina wiedzy, pozwala też na przykład wyznaczyć czas, jaki upłynął od wystawienia nagrobka.

Czy grzyby są stare? Jako grupa organizmów?

Owszem.

Jak bardzo?

Przecież nie powiem ci wszystkiego od razu. Dużo starsze niż większość roślin.

Hm. A są ważne?

Co to znaczy „ważne”?

No nie wiem, że jest ich na przykład dużo.

Grzybów jest wielokrotnie więcej niż ssaków, ptaków czy gadów, i to zarówno pod względem liczby gatunków, jak i masy. Więcej niż wszystkich zwierząt kręgowych razem wziętych, ale znacznie mniej niż bezkręgowców.

Poważnie? To trzeba przyznać, że są dużo bardziej nieśmiałe. Praktycznie się ich nie zauważa.

Ależ wystarczy zmienić perspektywę. Efekty ich działalności widzisz na co dzień. Zawdzięczasz im choćby to, że chodząc po świecie, nie brodzisz w stertach starej materii organicznej.

Nie powiedziałabym też, że są takie „nieśmiałe”. Zresztą w biologii staramy się unikać takich antropomorficznych określeń, bo są mylące. Wiedziałaś, że grzyby potrafią przejmować kontrolę nad innymi organizmami i zmuszać je, by „tańczyły, jak im grzyby zagrają”? Dopiero potem je zabijają i ostatecznie wykorzystują jako pokarm. A z drugiej strony bywają podstawą funkcjonowania ekosystemów arktycznych, gdzie wchodzą w układy symbiotyczne z glonami. U człowieka mogą powodować choroby, ale też je leczyć, co wiedzieli już nasi najdawniejsi przodkowie.

I potrafią odurzać.

Jak najbardziej. A przy okazji być inspiracją dla artystów.

Jak cię tak słucham, to myślę sobie, że grzyby kryją niejedną tajemnicę.

Mam co nieco w zanadrzu! Grzyby, królestwo Fungi, zwane też po prostu funga, czyli odpowiednik flory i fauny, to świat, który warto poznać i docenić. Nie pożałujesz.

Własną drogą Grzybowy pomysł na życie

Dla ciebie to pewnie będzie zabawne.

Co takiego?

Jak wiadomo, kiedy w wyszukiwarkę Google wpisuje się hasło, wyświetlają się podpowiedzi wynikające z najczęstszych wyszukiwań. Jeśli wpiszesz „grzyby to…”, podpowiedzi są między innymi takie: „warzywa”, „rośliny”, „bardziej rośliny czy zwierzęta?”. Ciągle nie wiemy, czym są grzyby[1].

To bardzo dziwne. Może zamęt bierze się stąd, że w sklepach grzyby są w dziale z warzywami?

Sugerujesz, że za zamieszanie odpowiadają handlowcy i sprzedawcy, a przecież naukowcy nie są bez winy.

Masz rację, prawdziwym winowajcą jest w tym wypadku Karol Linneusz, XVIII-wieczny szwedzki przyrodnik i twórca systematyki. Twierdził on, że minerały istnieją, rośliny istnieją i żyją, a zwierzęta istnieją, żyją i czują. Grzyby, jak się wydawało, nie reagują, a już na pewno nie uciekają i nie piszczą, do tego stoją obok roślin na leśnej ściółce. Nie było wątpliwości, według Linneuszowskiej definicji musiały być roślinami. Długo zresztą zaliczano je do kryptogamów, czyli roślin skrytopłciowych, niewytwarzających kwiatów i rozmnażających się przez zarodniki.

Stąd pewnie taki często słyszany zbitek wyrazów „mchy i porosty”?

Tak myślę. Są to co prawda organizmy współwystępujące, nieco podobne na pierwszy rzut oka, ale przecież odległość genetyczna między nimi jest znacznie większa niż w przypadku pokrewieństwa człowieka i dinozaura!

Kiedy w oczach przyrodników grzyby zaczęły wybijać się na niepodległość?

Bardzo późno. Najpierw trzeba było poznać funkcję chlorofilu. W pewnym momencie zorientowano się, że wszystkie rośliny zielone i różne glony, czyli organizmy, w których jest obecny chlorofil albo inne barwniki asymilacyjne, prowadzą fotosyntezę: potrafią same tworzyć cukry z wody i dwutlenku węgla przy udziale światła, a potem budować na węglowych szkieletach inne związki organiczne.

Organizmy pozbawione chlorofilu tego nie potrafią. Potrzebują gotowych związków węgla. To okazało się kluczową różnicą między zwierzętami a roślinami – te pierwsze nie prowadzą fotosyntezy.

Grzyby też nie mają chlorofilu.

I nie mogą prowadzić fotosyntezy, przestały więc mieścić się w definicji roślin. Funkcje chlorofilu poznano pod koniec XIX wieku, ale wyodrębnienie królestwa grzybów nastąpiło dopiero w 1969 roku za sprawą amerykańskiego biologa Roberta Whittakera. Co więcej, skutki długotrwałego traktowania grzybów jako części świata roślin widać do dziś nie tylko na półkach sklepowych. Na całym świecie mykolodzy pracują w instytutach botaniki, chociaż bliżej nam do mikrobiologów niż do botaników.

A to dlaczego?

Karol Linneusz, zasłużony przyrodnik i systematyk. Ma jednak na swoim sumieniu umieszczenie grzybów w świecie roślin w swoim słynnym dziele Systema naturae z połowy XVIII wieku

portret Karola Linneusza

Amerykański botanik Robert Whittaker w roku 1969 (!) nadał grzybom właściwą im rangę, wyodrębniając je do osobnego królestwa

zdjęcie Roberta Whittakera

Przedmiotem naszych badań są organizmy o mikroskopowych rozmiarach, a badamy je metodami przypominającymi metody mikrobiologiczne. No wiesz, używamy szalek, pożywek, mikroskopów, a na twarze zakładamy maseczki.

Tyle że u mikrobiologa coś się chociaż dzieje, bakterie są w ciągłym ruchu. A mykolog może sobie najwyżej popatrzeć na nieruchome grzyby.

Ależ skąd! Grzyby są jak najbardziej dynamiczne. Nam się na co dzień wydaje, że pozostają w bezruchu, bo skupiamy się na owocnikach. Gdybyśmy potrafili prześwietlić wzrokiem ściółkę, zobaczylibyśmy wzrost strzępek.

Wzrost to nie ruch.

A co innego? Wzrost strzępek, czyli rozgałęziających się rurkowatych struktur otoczonych ścianą komórkową z chityny, to jest poruszanie się w bardzo określonym kierunku. Jeżeli w pobliżu grzyba wystawimy coś, co mu smakuje, to grzybnia poprowadzi swoje sznury właśnie w kierunku tego atrakcyjnego obiektu. Gdy wybarwię barwnikami fluorescencyjnymi żywą grzybnię, widzę, że pulsujące życiem centrum kolonii wędruje. Żywa część grzybni się przesuwa, a z tyłu pozostają puste, splątane strzępki. Na pierwszy rzut oka żywe i martwe wyglądają podobnie, ale jeśli zajrzymy do wnętrza, możemy zobaczyć, że te żywe części są jak górnicy na przodku w kopalni. Posuwają się mozolnie naprzód. Notabene od niedawna wiemy, że bardzo starożytne grzyby zwane czasem Opisthosporidia, do których należą Microsporidia i Cryptomycota, mogą poruszać się jak ameby. Ale to nie wszystko – choć ruch większości grzybów jest zasadniczo związany ze wzrostem strzępek, to są też grzyby, które ruszają się w sposób bardziej, nazwijmy to, klasyczny. Otóż jest mnóstwo grzybów, które żyją w środowiskach wodnych i za pomocą wici poruszają się równie sprawnie jak ludzkie plemniki. Cryptomycota na co dzień powolnie się przemieszczają i pożerają wnętrze komórki żywiciela, ale aby się rozprzestrzenić, tworzą szybkie pływki.

Czyli są grzyby, które wykonują dające się obserwować ruchy?

Och tak! Cryptomycota, ale również skoczkowce albo Neocallimastigomycota, grzyby, które zasiedlają układy pokarmowe przeżuwaczy, poruszają się bardzo szybko. Da się zobaczyć, jak zarodniki skoczkowców, czyli właśnie pływki, opuszczają zarodnię, będącą komórką macierzystą dla dziesiątków lub setek komórek potomnych. Zarodnie są okrągłe lub wydłużone i wyglądają jak baloniki wypełnione kulkami. W ścianie takiego balonika tworzy się dziura, przez którą zarodniki, wyposażone w wić, a czasem nawet pęczek wici, wydostają się z niezwykłą szybkością. Wyglądają jak mikroskopijne kijanki albo właśnie plemniki.

Wiedzą, dokąd płynąć?

Mają tylną wić, która może je pchać w konkretnym kierunku i rzeczywiście to robi. Nie pływają bez sensu. Chodzi o to, żeby spotkać się z inną pływką i… się z nią seksualnie zespolić. W efekcie powstaje struktura przetrwalna, czyli taka, która pozwala przetrzymać niekorzystne warunki, albo pływki od razu znajdują miejsce, w które mogą się wczepić i rozrastać, tworząc nową zarodnię.

Taki ruch w konkretnym kierunku określamy mianem taksji. Istnieją różne odmiany tego zjawiska. Jest więc fototaksja – ruch w kierunku światła, chemotaksja dodatnia – ruch w kierunku konkretnego związku chemicznego, chemotaksja ujemna – ucieczka od wysokich stężeń niepożądanego środka chemicznego.

Szczególnie ciekawe pod tym względem są grzyby należące do Neocallimastigomycota. Okazuje się, że w ciemnym i dusznym żwaczu bezbłędnie znajdują drogę do kwiatostanów. Ciągnie je tam słodycz nektaru.

Chcesz powiedzieć, że grzyby mają zmysły?

Nie takie jak my, ale to nie znaczy, że nie mają kontaktu z otoczeniem. Nam się wydaje, że żeby mieć kontakt ze środowiskiem, koniecznie trzeba mieć układ nerwowy, najlepiej z rozwiniętym mózgiem.

A nie trzeba?

Te niebieskie kulki to zarodnie grzybów wodnych Rhizophydium pollinis-pini, atakujące pyłki sosny (jasne). Same zarodniki trudno dostrzec przez mikroskop optyczny – poruszają się zbyt szybko

fot. Marta Wrzosek

Oczywiście, że nie. U grzybów funkcję układu nerwowego pełnią receptory, czyli białkowe struktury, które się łączą z konkretnymi substancjami obecnymi w środowisku. Najczęściej są to receptory chemiczne rozmieszczone na powierzchni ciała. Dość dobrze rozpoznają one alkohol etylowy, który sączy się z młodych, rosnących korzeni. Bez pudła odnajdują również czysty tlen, który jak z kominów wydostaje się ze szparek w liściach. Grzyby są w stanie bardzo precyzyjnie odbierać sygnały z otoczenia. Jest im to potrzebne chociażby do osiągnięcia porozumienia w sprawach seksualnych.

Ha! Wszystko zawsze ostatecznie się do tego sprowadza – w kwestii rozmnażania oczywiście.

Ano właśnie. Weźmy na przykład pleśniakowce. Mamy dwa grzyby, które są w stanie razem wydać na świat potomstwo. Muszą się odnaleźć. Do tego potrzebna będzie komunikacja chemiczna.

Wyobraźmy sobie, że grzyb musi z substancji A wyprodukować substancję D. Potrzebuje do tego substancji pośrednich B i C. Jeden szczep nie może przeprowadzić całego cyklu, bo potrafi stworzyć tylko substancję B, a drugi umie wyprodukować tylko C. Jeżeli znajdą się w swoim pobliżu, mogą wydzielić te substancje do środowiska – rozpylić je w powietrzu – a wtedy partner wchłonie brakujący związek. I będą tak pomagać sobie wzajemnie, aż ostatecznie wytworzą substancję D, czyli w przypadku pleśniakowców – kwas trisporowy. W wyniku jej pojawienia się powstają strzępki zwane zygoforami. Obecne na ich końcach gametangia pęcznieją, lgną ku sobie, łączą się i na świat przychodzi zygospora, czyli grzybowy potomek.

I cała ta komunikacja następuje mimo braku jakiegoś ośrodka decyzyjnego?

Tak, co jest pewnie trudne do wyjaśnienia i zrozumienia, jeżeli się myśli w kategoriach człowieka czy w ogóle zwierzęcia.

No dobrze, ale mówiłaś, że strzępki rosną w konkretną stronę. Co w grzybie powoduje… czy może raczej decyduje, że strzępki obierają taki, a nie inny kierunek wzrostu?

Na razie nie mamy co do tego pewności. Wiemy, że na szczycie strzępki znajduje się małe, jeszcze nie do końca poznane przez naukę ciałko, zwane z niemieckiego Spitzenkörper. Widać je pod mikroskopem jako opalizujący twór zbudowany z licznych pęcherzyków. Barwi się dobrze hematoksyliną. Nie wymyślono dla niego żadnego uniwersalnego terminu i badacze na całym świecie po dziś dzień nazywają owo ciałko po niemiecku, tak jak nazwał je Brunswick, który po raz pierwszy zaobserwował ten twór w 1924 roku.

Kiedy jakaś kusząca dla grzyba substancja pojawi się w pobliżu, ale nie bezpośrednio przed rozrastającą się strzępką, to pęcherzyk przesuwa się troszkę w bok, właśnie w stronę bodźca, i strzępka zaczyna rosnąć w tym kierunku.

Pęcherzyk pełni więc w grzybie funkcję sprawczą, a może zwiadowczą, coś takiego jak główne centrum decyzyjne tam jednak nie istnieje. Spitzenkörper jest ciałkiem kierunkowym, działającym lokalnie. Ciałko kierunkowe może się podzielić i wówczas strzępka się rozgałęzia. Próbowano przyjrzeć się z bliska tym strukturom, ale żadnego odpowiednika centrum sterującego, jakie znamy, oczywiście nie znaleziono. Nie próbujmy zresztą dopatrywać się organów w środku pojedynczej komórki. Spitzenkörper to zagęszczenie mikrofilamentów organizujących rozmieszczenie dziesiątków drobnych pęcherzyków, tłoczących się dookoła.

W grzybowej strzępce występuje co prawda jądro, zawierające geny odpowiedzialne za tworzenie białek receptorowych, związków lotnych czy za mechanizm wzrostu strzępki, ale jądro nie podejmuje decyzji, w którym kierunku strzępka ma rosnąć. Co więcej, w jednym grzybie mogą być różne jądra.

Jak to?

Na przykład u dużych grzybów lądowych, takich jak workowce czy podstawczaki, grzybnie mogą się ze sobą zrastać. To, czy do tego dojdzie, zależy od pewnego rodzaju zgodności, która jednak nie ma charakteru seksualnego. Naukowo określa się ją jako kompatybilność wegetatywną. Jeśli grzybnie są niekompatybilne, wytwarza się pomiędzy nimi martwa strefa. Strzępki, które próbują się przebić do drugiej grzybni, ulegają apoptozie, czyli programowanej śmierci komórki. Mówiąc wprost: rozpuszczają się.

Nieprzyjemnie.

Ale bardzo często jest tak, że między szczepami spotykających się grzybni występuje kompatybilność, wtedy grzyby mogą się ze sobą łączyć. W efekcie powstaje grzybnia o różnych jądrach. Jeśli takich połączeń jest sporo, wytwarza się superorganizm – mozaika strzępek z różnymi jądrami. Mówimy wtedy o heterokariozie grzybni. To powszechne zjawisko.

Ale czyje jądra są ważniejsze? Kto decyduje w takim superorganizmie?

W jakimś sensie decyzje zapadają lokalnie. Właściwie nie powinno nas to dziwić w kontekście tego, co wiemy o naszym mikrobiomie. Przecież w naszych jelitach również żyją komórki mające wpływ na nasz humor i nasz dobrostan. Nie wszystko w naszym ciele jest regulowane przez jedno centrum decyzyjne – nasz mózg.

To naprawdę ciekawe. I zupełnie inne niż nasze doświadczenie.

W przypadku grzybów ustalenie, gdzie zaczyna się i kończy osobnik, jest naprawdę trudne właśnie ze względu na umiejętność zrastania się poszczególnych grzybni. Czasami grzyby łączą się zresztą z rozmachem, jak stało się w przypadku prawdopodobnie największego grzyba na świecie, czyli opieńki rosnącej w stanie Oregon w USA. Wspomniałam ci o niej na początku naszej rozmowy. Grzyba odkryto z samolotu. Podczas lotu nad lasem zauważono duże połacie terenu pokryte wysychającymi drzewami. Okazało się, że za zamieranie drzew odpowiada opieńka, pasożyt atakujący rośliny od strony korzeni. Postanowiono sprawdzić jej genetyczny odcisk palca. Badania przeprowadzone w pierwszej dekadzie XXI wieku wykazały, że ten rozciągający się na wiele hektarów grzyb to jeden osobnik, który rozwijał się z początkowej grzybni od około 2500 lat.

Oj, to sędziwy.

Tak, wydaje się, że to naprawdę stary osobnik, choć dziś szacunki dotyczące jego wieku są nieco inne niż początkowo. Najnowsze badania wskazują, że ten okaz jest konglomeratem kompatybilnych osobników. Wynika z tego, że nie było jednego miejsca, z którego grzybnia zaczęła się rozchodzić. Być może istniał punkt centralny, od którego zaczęła się rozprzestrzeniać, ale do tej grzybni początkowej dorastały inne, „boczne” linie, genetycznie zbliżone, choć nie identyczne. A skoro tak, to prawdopodobnie grzybnia jest młodsza, niż uznawano – o ile oczywiście nie istnieje linia grzybni wychodząca od punktu centralnego i dochodząca do samych krawędzi kolonii. Badania tego fenomenu nadal trwają.

A jak to jest w przypadku grzybów, które znamy najlepiej? Czy jeśli zbiorę kilka sąsiadujących ze sobą owocników pieczarki, to wszystkie będą pochodziły od jednego osobnika?

To oczywiście zależy od rodzaju uprawy. Jeśli kupujemy gotową grzybnię powstałą z dwóch zarodników, które tuż po wykiełkowaniu połączyły się w jedno, to będziemy mieli do czynienia tylko z jednym osobnikiem. Ale jeśli posłużymy się płynem z zarodnikami, to wówczas z tych licznych zarodników wyrośnie wiele grzybni, czyli wiele osobników. Wtedy na naszej grządce powstanie pieczarkowy patchwork.

Dobrze, a z czego grzyby żyją? Czego im na co dzień potrzeba?

Przede wszystkim wody. Niektóre, jak wspomniane skoczkowce, są po prostu grzybami wodnymi i potrzebują wody tak samo jak potrzebują jej ryby albo dafnie.

Te grzyby spędzają całe życie w pełnym zanurzeniu. Inne, które ewoluowały już w warunkach lądowych, nie mogą rosnąć, gdy wody w środowisku jest zbyt mało. Kiedy więc nastaje susza, w oczekiwaniu na deszcz przyjmują formę przetrwalną albo giną. Susza jest jednym z największych zagrożeń dla grzybów.

Oprócz tego grzyby potrzebują związków organicznych, czyli związków zawierających węgiel – budulca grzybowych ciał i ich źródła energii. Chodzi tu o cukry, ale nie muszą to być cukry proste. Jest mnóstwo grzybów, które zadowolą się bardziej złożonymi związkami: celulozą, ligniną, a nawet taninami. Wykorzystanie tych ostatnich jest szczególnie ciekawe, bo taniny służą zwykle roślinom do ochrony przed grzybami.

I znalazły się grzyby, który zamieniły oręż roślin w posiłek?

Tak, choć nie ma ich zbyt wiele. Niektóre grzyby są jednak wyposażone w odpowiedni zestaw narzędzi, żeby taninę unieszkodliwić, rozłożyć na drobne części i wykorzystać. Do takich grzybów należy ozorek dębowy – grzyb, który czasem wyrasta u nasady starych dębów. Wygląda jak język lub płat wątroby, co znajduje odzwierciedlenie w nazwie.

Wspomniałaś o grzybach wodnych. Tam raczej mało kto by się ich spodziewał.

Przyznaję, że grzyby wodne są najmniej poznane z całego grzybowego świata. Wiadomo jednak, że w warunkach wodnych występują przedstawiciele wszelkich strategii życiowych. Są i mutualiści, i pasożyty, i komensale. Mutualiści to grzyby, które wchodzą w porozumienie z innymi organizmami dla obopólnej korzyści, a komensale to, mówiąc kolokwialnie, „darmozjady”, które nie szkodzą, ale żywią się tym, co zdobędą lub wyprodukują inni. Oczywiście musimy pamiętać, że zachowania mutualistyczne, tak samo zresztą jak komensalne, upowszechniły się tylko z tego względu, że dawały ewolucyjną przewagę – organizmy współpracujące z innymi i te korzystające w pewnym stopniu z efektów cudzej pracy po prostu pozostawiały więcej potomstwa.

Proszę nie ulec złudzeniu. To naprawdę grzyb! Nosi zrozumiałą nazwę: ozorek dębowy

fot. Stuhlfauth Thomas

W wodzie znajdziemy zarówno wspomniane prymitywne skoczkowce, jak i podstawczaki.

Podstawczaki? Przecież podstawczakami są grzyby leśne, wszystkie znajome borowiki, kanie, rydze…

Istotnie, dawniej wydawało się, że grzybom znanym z lasu daleko do jakichkolwiek środowisk wodnych, ale to nieprawda. Podstawczaki znajdziemy w wodach słodkich i słonych, potokach o wartkim nurcie i w stawach. Wszędzie tam są, tylko że dostosowane do panujących tam warunków. Chociaż oczywiście nie wszystkie. Na próżno tam szukać grzybów kapeluszowych. Ale formy drożdżakowe, pospolite w wodach, bywają zaliczane i do workowców, i do podstawczaków. Grzyby z tych dwu grup upodabniają się do siebie, bo stają przed nimi podobne wyzwania. Takie upodobnienie nazywamy konwergencją. W toni wodnej można na przykład znaleźć pewne grzyby workowce, które znamy raczej ze ścian naszych domów. W wodzie spotyka się nawet gatunek grzyba, który w mykologii budowlanej jest uznawany za wskaźnik bardzo wilgotnych siedlisk.

Mykologia budowlana? Istnieje taki dział?

O tak, i jeśli się zgodzisz, potem jeszcze o tym pogadamy. W każdym razie ten grzyb to Sarcocladium kiliense. Jeśli go znajdziemy na murze, to wiadomo, że mur jest stary i zawilgocony. No i ten właśnie grzyb występuje również w środowiskach morskich.

Betonowy klocek na Polu Mokotowskim w Warszawie pokrywają liczne plechy porostów oraz glony

fot. Marta Wrzosek

Grzyby potrafią żyć również w głębinach? Napomknęłaś o morzu, mówiąc o Cryptomycota.

Potrafią to tylko nieliczne. W głębinach mogą przeżyć jedynie grzyby wyspecjalizowane, prowadzące metabolizm beztlenowy i wytrzymujące bardzo wysokie ciśnienie hydrostatyczne. Nawet w Rowie Mariańskim występują grzyby.

Bardzo interesujące gatunki znajdujemy też w strumieniach, szczególnie takich o wartkim nurcie, w których tworzy się piana. Jeżeli nabralibyśmy do pojemniczka trochę piany i dosyć szybko, w ciągu godziny, obejrzeli ją pod mikroskopem, to zachwycilibyśmy się zróżnicowaniem grzybów.

Ten porozgałęziany twór w prawym górnym rogu to zarodnik grzyba wodnego Tetracladium marchalianum

fot. Marta Wrzosek

Ile może ich być w małej porcji wody?

W jednej kropli znajdą się ich setki. Będą występować w postaci zarodników o najrozmaitszych kształtach. Odkryjemy spory, czyli zarodniki grzybów, które przypominają gwiazdki, ptaszki, motylki, choineczki, beczułki, sprężynki, spiralki. Zróżnicowanie jest nieprawdopodobne.

Po co grzybom tak różne kształty?

To jest związane z przystosowaniem do unoszenia się w wodzie. W niektórych wypadkach celem jest po prostu zwiększenie powierzchni, a w innych chodzi o zastosowanie sprytnego triku. Na przykład zarodniki w kształcie spiralek mają w środku pęcherzyk powietrza, dzięki czemu mogą unosić się na wodzie jak puste beczułki. Zarodniki gwiazdkowate unoszą się na powierzchni jak parasole. Długie i chude sigmoidalne spory czepiają się stałego podłoża jak haczyki. A jakie jest to podłoże? Zwykle to jakiś płynący z prądem liść lub źdźbło porwane z brzegu. Te zarodniki są niezwykle wrażliwe na dotyk. Muśnięte, natychmiast zaczynają kiełkować.

Czy to nie zbyt pochopne?

Absolutnie nie. Pamiętaj, że chodzi o rzekę – nurt jest wartki i nie można przegapić momentu, kiedy do wody spada jesienią liść. Ten liść to dla zarodnika ziemia obiecana. Może żywić grzybnię przez kilka miesięcy. Zarodnik jest więc przystosowany, by wykorzystać tę – może jedyną – okazję. Natychmiast kiełkuje, wczepia się w tkanki liścia i zaczyna się rozwijać.

Ale skąd się te zarodniki w ogóle biorą w wodzie?

Właśnie z podobnym pytaniem zostawił mnie kiedyś, jeszcze jako studentkę, mój śp. szef, prof. Uniwersytetu Warszawskiego Andrzej Batko. Zapytał: „Marto, skoro te zarodniki ciągle spływają z prądem, to skąd się biorą stale u źródła?”. Przez parę godzin się nad tym zastanawiałam – bezskutecznie. Wreszcie, w połowie drogi do domu, zrozumiałam, w czym rzecz, i rzuciłam się biegiem z powrotem, żeby krzyknąć: wiem!

Otóż grzyby, o których mówimy, występują w formie bezpłciowej. Kiedy przegniły liść, rozłożony przez takiego grzyba, osadza się gdzieś w zakolu rzeki, to ów grzyb przechodzi do innej fazy życia. Następuje proces płciowy, pojawiają się owocniki, które wytwarzają już zarodniki o mniej wyszukanych kształtach, łatwo unoszące się w powietrzu. I one sobie lecą, gdzie chcą, a wiatr je może przecież przewiać z powrotem w górę rzeki. Zresztą w stercie wilgotnych liści leżących gdzieś nieopodal koryta potoku cykl płciowy z produkcją zarodników roznoszonych przez unoszącą się mgłę może się toczyć przez niemal cały rok. Słowem – jeden grzyb będzie tworzył różne zarodniki w zależności od środowiska.

Unoszą się w powietrzu, pływają w rzece, mówisz… Czyli nawet jeśli nie widzimy akurat borowika czy rydza, to grzyby są gdzieś w pobliżu.

One są absolutnie wszędzie. W glebie, wodzie i powietrzu.

Potrafią też zupełnie zaskoczyć i pojawić się „znikąd”. Od dziecka mieszkam na Mokotowie, dużo chodzę pieszo i czasem w najdziwniejszych miejscach zauważam wysyp nigdy wcześniej niewidzianych grzybów. Kilka lat temu na wale ziemnym nieopodal domu znalazłam tysiące, nie przesadzam, tysiące owocników pieczarki Agaricus xanthodermus, jedynej, która jest niejadalna, smrodliwa, a bywa nawet mocno trująca. Trawnik nie był zielony, tylko biały od ich kapeluszy. W miejscu nadgryzienia owocników przez myszy pojawiała się charakterystyczna siarkowożółta barwa.

Zdarzało się też, że mijałam brzozę w środku miasta, a pod nią kilka gatunków typowo leśnych grzybów. Były tam i piękne, kolorowe gołąbki, i kuliste tęgoskóry.

Zarodniki Alternaria to jedne z najczęściej fruwających w powietrzu diaspor grzybów

fot. Marta Wrzosek

Pieczarka karbolowa, niejadalna i zresztą nieapetyczna, bo brzydko pachnie. Poza tym różni się od zwykłej pieczarki żółtym przebarwieniem u nasady trzonu

fot. Tomasz Sobczak

Myślałam, że grzyby są dość specyficznie przystosowane do konkretnego środowiska.

Są – w tym sensie, że większość grzybów, które dobrze znamy z widzenia, wchodzi w mykoryzowe układy współpracy z konkretnymi roślinami. Te grzyby, które znalazłam pod brzozą, gołąbki z gatunku Russula betularum, mogą, a właściwie muszą wiązać się właśnie z tym drzewem. Czasem żyją długo wśród korzeni, nie ujawniając się naszym oczom, aż nagle warunki zewnętrzne powodują, że grzybnia zaczyna owocnikować. Nie mamy pojęcia dlaczego. Nie wiemy, co dokładnie stymuluje rozmnażanie płciowe – bo owocniki są właśnie dowodem udanego procesu płciowego. Wiemy za to z pewnością, że ten właśnie grzyb nie wyrósłby pod pobliskim klonem.

Reszta tekstu dostępna w regularnej sprzedaży.

1. [1] Sprawdziłyśmy ponownie w 2025 roku. Aktualne!

Źródła ilustracji

Fotografie i rysunki na s. 14, 15, 18, 28, 35, 36, 38, 55, 74,  114,  114,  114,  117,  119,  178,  180,  184,  227,  240,  297,  300,  302,  306,  309,  313,  316 pochodzą ze zbiorów Marty Wrzosek i są jej autorstwa.

Pozostałe ilustracje:

5 wilgotniczka papuzia – rys. Ula Pągowska; modyfikacja: Filip Pachla

8 czernidłak kołpakowaty – fot. Agnes Monkelbaan, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; modyfikacja: Filip Pachla

17 głowinka – fot. ZyGoLife Research Consortium, Flickr, CC BY-SA 2.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/)

25 zdjęcie Roberta Whittakera – Biblioteka Uniwersytetu Cornella, Dział Zbiorów Specjalnych i Rękopisów, Robert Harding Whittaker Papers, nr 4248. Fotografię wykorzystano za wiedzą instytucji udostępniającej bez zastrzeżeń co do użycia

25 portret Karola Linneusza – reprodukcja obrazu Pera Kraffta starszego, Wellcome Collection, domena publiczna

33 ozorek dębowy – fot. Stuhlfauth Thomas, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

39 pieczarka karbolowa – fot. Tomasz Sobczak, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

40 czernidłak kołpakowaty (rozwinięty) – fot. Matvei Kiselev, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

40 czernidłak kołpakowaty (zamknięty) – fot. Jörg Hempel, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

41 czernidłak kołpakowaty (resztki) – fot. Hannes Grobe, Wikimedia Commons, CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0/)

46 Ourasphaira giraldae – fragment ilustracji z publikacji naukowej: C. C. Loron, R. H. Rainbird, E. C. Turner, J. W. Greenman, E. J. Javaux, Organic-walled Microfossils from the Late Mesoproterozoic to Early Neoproterozoic Lower Shaler Supergroup (Arctic Canada): Diversity and Biostratigraphic Significance, „Precambrian Research” 2019, vol. 321

51 Prototaxites – rycina z książki: J. W. Dawson, The Geological History of Plants, London 1888, s. 40

59 wilgotnica szkarłatna – fot. adrianam13/iStock

60 wilgotniczka papuzia – fot. Taylor F. Lockwood

62 muchomor sromotnikowy – fot. jggrz/Pixabay; modyfikacja: Filip Pachla

66 drożdże piekarskie – fot. Masur, Wikimedia Commons, domena publiczna

67 muchomor sromotnikowy – fot. jggrz/Pixabay

70 trufle – fot. UroshPetrovic/iStock

71 rdza źdźbłowa – fot. Björn S…, Flickr, CC BY-SA 2.0

73 sarniak świerkowy – fot. Holger Krisp, Wikimedia Commons, CC BY 3.0

76 buławinka czerwona – fot. Kasper Malmberg, iNaturalist, CC BY 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/)

78 boczniak ostrygowaty – fot. Dominicus Johannes Bergsma, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

82 rys. Marta Wrzosek

86 zakażona mucha – fot. NobbiP, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/); modyfikacja: Filip Pachla

88 zakażona mrówka – fot. Denis Zabin, iNaturalist, CC BY 4.0

93 zakażona mucha – fot. NobbiP, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

96 mikrosporydium – fot. Leon White, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

99 Rozella – fot. Timothy James, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

107 rogowniczka końska – fot. Svencapoeira, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

110 kropidlak żółty – fot. Medmyco, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

115 cmentarna figura – fot. Csanády, Wikimedia Commons, CC0 1.0

124 sromotnik smrodliwy – fot. Dohduhdah, Wikimedia Commons, domena publiczna

129 Psilocybe cubensis – fot. Mädi, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

135 lakownica europejska – fot. Friedrich Haag, Wikimedia Commons, „Pilze 003 2023 08 27”, CC BY-SA 4.0

138 muchomor plamisty – fot. Sam, iNaturalist, CC BY 4.0; modyfikacja: Filip Pachla

140 muchomor plamisty – fot. Sam, iNaturalist, CC BY 4.0

141 łysiczka lancetowata – fot. james_ferns_etc, iNaturalist, CC BY 4.0

144 wizualizacja połączeń nerwowych – ilustracja z pracy: G. Petri, P. Expert, F. Turkheimer, R. Carhart-Harris, D. Nutt, P. J. Hellyer, F. Vaccarino, Homological Scaffolds of Brain Functional Networks, „Journal of The Royal Society Interface” 2014, vol. 11, iss. 101, CC BY 4.0

152 zdjęcie Maríi Sabiny – fot. Allan Richardson, zdjęcie zamieszczone w artykule Roberta Gordona Wassona: Seeking the Magic Mushroom, „Life” 1957, 13 V, vol. 42, no. 19, s. 100–120

159 malowidło z jaskini Tassili – fot. Fondazione Passaré, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

163 płaskorzeźba Demeter i Kory – fot. Marie-Lan Nguyen, Wikimedia Commons, domena publiczna

168 fresk z Adamem i Ewą – fot. Album/Alamy

168 malunek z kościoła w Hildesheim – fot. Album/Alamy

170 wjazd do Jerozolimy – fot. 4 × 5 Coll-Peter Willi/Peter Willi/SuperStock

171figurka Majów – fot. Luisa Ricciarini/Bridgeman Images

172 rysunek z Kodeksu Magliabecchiano – Wikimedia Commons, domena publiczna

174 reklama wody kolońskiej – Wikimedia Commons, domena publiczna

174 rysunek kobiety w balonie – kartka najprawdopodobniej z 1917 lub 1918 roku. Autor nieznany, prawa autorskie nieustalone

177 Omphalotus nidiformis – fot. Caroline Jones, Flickr, CC BY 2.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/)

181 Entoloma panniculus – fot. Alan Rockefeller, iNaturalist, CC BY-SA 4.0

182 pierścieniak grynszpanowy – fot. Holger Krisp, Wikimedia Commons, CC BY 3.0

185 obraz – Otto Marseus van Schrieck, Martwa natura z kwiatami, grzybami, motylami, wężem, żabą i ważką, Wikimedia Commons, domena publiczna

186 Matka Boska Pogorzelska – fot. z archiwum artystki Moniki Rakowskiej

187 grzybowy abażur – fot. z archiwum artysty Marka Głogowskiego, Reishidesign Myko

188 fragment grzybowego mebla – fot. z archiwum artysty Marka Głogowskiego, Reishidesign Myko

198 koza – fot. Christel Sagniez/Pixabay

200 wizualizacja mas – rys. Filip Pachla na podstawie: Yinon M. Bar-On, Rob Phillips, Ron Milo, The Biomass Distribution on Earth, „Proceedings of the National Academy of Sciences” 2018, vol. 115, no. 25

202 pantofelek – fot. Alexander Klepnev, Wikimedia Commons, CC BY 4.0

205 mrówka rudnica – fot. Michał Kukla

208 fot. Marta Wrzosek; modyfikacja: Filip Pachla

214 borowik w lesie – fot. Nikita_Petrov/iStock

218 Monotropastrum humile – fot. Alpsdake, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

222 zakażony jałowiec – fot. kazakovmaksim/iStock

232 Malassezia – fot. Md Babul Hosen/iStock

242 jabłko – fot. mdworschak/iStock

245 obraz – Pieter Bruegel starszy, Kalecy, Wikimedia Commons, domena publiczna

246 owocniki shitake – fot. ueapun/iStock; modyfikacja: Filip Pachla

248 kurzawka – fot. Wilhelm Zimmerling PAR, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

250 poszukiwacze maczużnika – fot. Bibekkunwar7, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

251 larwa z maczużnikiem – fot. Bibekkunwar7, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

261 owocniki shitake – fot. ueapun/iStock

272 szaroporka podpalana – fot. Carnifex, iNaturalist, CC BY 4.0

281 tempeh – fot. FoodCraftLab, Flickr, CC BY-SA 2.0

285 wegański grill – fot. Mark Hillary, Flickr, CC BY 2.0

289 hodowla smardzów – fot. lnzyx/iStock

293 pniarek brzozowy – fot. Dominicus Johannes Bergsma, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

303 Marta Wrzosek w pracowni – fot. Mikołaj Starzyński

326 płomiennica zimowa – fot. Dominicus Johannes Bergsma, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

327 smardz jadalny – fot. Holger Krisp, Wikimedia Commons, CC BY 3.0

328 smardz stożkowaty – fot. Jörg Hempel, Wikimedia Commons, CC BY 2.0

330 Gyromitra esculenta – fot. Kruczy89, Wikimedia Commons, CC0 1.0

331 gęśnica wiosenna – fot. sharoncooper, iNaturalist, CC BY 4.0

331 dzwonkówka trująca – fot. zaca, Mushroom Observer, CC BY-SA 3.0

332 pieprznik jadalny – fot. Andreas Kunze, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

332lisówka pomarańczowa – fot. Holger Krisp, Wikimedia Commons, CC BY 3.0

333 podwójny borowik – fot. Andrzej Głowacki

335 złotoborowik – fot. Barbara Rybicka, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

338 opieńki miodowe – fot. Flocci Nivis, Wikimedia Commons, CC BY 4.0

339 czernidłak kołpakowaty – fot. Agnes Monkelbaan, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

341 czernidłówka pospolita – fot. B59210, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

343 czubajka kania – fot. Chrumps, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

343 czubajeczka cuchnąca – fot. Drahkrub (http://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Drahkrub), Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

344 uszak bzowy – fot. Dominicus Johannes Bergsma, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

345 gąsówka naga – fot. Sigrid Jakob, iNaturalist, CC0 1.0

347 łuszczak zmienny – fot. Holger Krisp, Wikimedia Commons, CC BY 3.0

349 muchomor sromotnikowy – fot. Holger Krisp, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

351 borowik szatański – fot. Holger Krisp, Wikimedia Commons, CC BY 3.0

351 borowik szlachetny – fot. Holger Krisp, Wikimedia Commons, CC BY 3.0

351 goryczak żółciowy – fot. Björn S…, Flickr, CC BY-SA 2.0

353 purchawica olbrzymia – fot. Henk Monster, Wikimedia Commons, CC BY 3.0

354 żółciak siarkowy – fot. Agnes Monkelbaan, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

356 żyłkowiec różowawy – fot. Dan Molter (shroomydan), Mushroom Observer, CC BY-SA 3.0

357 dzbankówka kulista – fot. Tõnu Pani, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

358 borowik szlachetny – fot. Holger Krisp, Wikimedia Commons, CC BY 3.0; modyfikacja: Filip Pachla

370 czernidłak kołpakowaty (rozwinięty) – fot. Matvei Kiselev, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; modyfikacja: Filip Pachla